Røður hjá landsstýrismanninum

Røða hjá Djóna N. Joensen, landsstýrismanni, á aðalfundi Føroya Pedagogfelag

Góðu námsfrøðingar og hjálparfólk.

Fyrst av øllum vil eg takka fyri heiðurin at vera boðin við á aðalfund tykkara í ár at halda gestarøðuna!

Í dag er 11. mars, aðalfundur er, og í kvøld verður borðhald og í nátt dansur. Við vøku í morgin kunnu vit fegnast um, at Tjøldrini fara at koma, og hetta ber okkum boð um, at heitari vindar eru ávegis við lýggjari luft, og at tað fer at lýsna fyri degi…Eg eri sera sera spentur uppá komandi ljósari tíðir í mun til tað námsfrøðiliga økið…

Tykkum kunnugt hava vit skipað okkum í eitt heilt nýtt Barna- og útbúgvingarmálaráð. Hetta er skipað við íblástri úr Íslandi, har eitt líknandi ráð hevur verið í nøkur fá ár. Royndirnar úr Íslandi hava verið sera góðar, og í Føroyum eru vit farin undir eina líknandi tilgongd, sum verður skipað eftir leisti lagað til føroysk viðurskifti. Visiónin er, at Føroyar skulu verða tað besta staðið í heiminum hjá øllum børnum og ungum at vaksa upp í. Øll børn og ung skulu hava tryggar og góðar karmar, sum tey mennast og mentast í, til tess at tey blíva heil menniskju, sum kunnu liva og virka í einum rúmligum fólkaræðisligum samfelagi, har øll trívast og mennast.

Børn- og ung, sum hava tørv á hjálp og stuðli, skulu fáa tær neyðugu tænasturnar so tíðliga og munadygt sum møguligt, og tí skulu vit hava eina skilagóða fyriskipan, ið skal tryggja sameining og samskipan av fjølbroyttum tænastum. Vit hava javnan hoyrt um, at børn- og ung detta niður ímillum stovnar, skipanir og geirar. Hetta vilja vit fyribyrgja við okkara nýggju samskipan, har barnaverndarøkið og Gigni nú eru savnað saman við dagstovnaøkinum, útbúgving og gransking í nýggja Barna- og útbúgvingarmálaráðnum.

Tað týdningarmesta av øllum, sum vit áhaldandi mugu minna hvønn annan á, er, at BARNIÐ skal vera í miðdeplinum. So mugu vit fakfólk, stovnar og myndugleikar menna okkara skipanir kring barnið soleiðis, at tær gerast so smidligar, samansjóðaðar og samanhangandi sum til ber. Saman um barnið skulu vit varðveita og uppbyggja góðar og greiðar mannagongdir til frama fyri barnsins besta. Júst hetta var beinrakna heitið á tilmælinum, ið Dagstovnaráðið fyri kortum handaði mær. Í hesum sera viðkomandi áliti eru 15 tilmæli, ið kunnu verða við til at styrkja dagstovnaøkið. Bæði sum námsfrøðingur, og sum landsstýrismaður við yvirskipaðu námsfrøðiligu ábyrgdini av dagstovnaøkinum, havi eg seinastu tíðina gjølla nærlisið hetta frálíka álit við 15 tilmælum um, hvussu vit kunnu tryggja, at børn fáa góðar, tryggar og mennandi umstøður á dagstovnaøkinum.

Børn við serligum tørvi hava mína hægstu raðfesting, og í hesum sambandi vil eg styrkja Sernám og sernámsfrøðiligu tænasturnar á barna- og ungdómsøkinum. Børnini í Skúlanum á Trøðni skulu fáa bestu umstøður, har tað veruliga verður sett inn við námsfrøðiliga at stimbra tey so nógv sum yvirhøvur til ber, soleiðis at tey veruliga mennast og koma væl víðari í lívinum. Skúlin skal hava betri fysiskar umstøður, har millum annað ábøtur mugu gerast við at uppstiga skúlagarðin.

Á barnaverndarøkinum havi eg ætlanir um, at so nógv sum yvirhøvur gjørligt má gerast fyri at forða fyri, at børn ið verða sett heiman, verða flutt til Danmarkar. Tískil skulu okkara barnaverndarstovnar hjá landinum styrkjast munandi og fakliga uppstigast. Somuleiðis skal bøtast munandi um rættartrygdina og hjálpina til foreldur at børnum, ið verða sett heiman. Hetta kann ítøkiliga gerast við, at tað beinanvegin skal standa teimum í boði at fáa ein stuðulspersón knýttan at teimum, sum tey kunnu venda sær til við sínum ivamálum, spurningum og stúranum.

Flestum kunnugt er høvuðsavbjóðingin á námsfrøðiliga økinum í dag vantandi starvsfólkaorka. Hetta ger seg eisini galdandi á øðrum arbeiðsøkjum í samfelagnum, tó hetta er serliga galdandi á umsorganarøkinum, har tit starvast. Ein temafrágreiðing frá Búskaparráðnum á vári 2021 vísti, at tað fór at verða álvarsligur tørvur á starvsfólkum á vælferðarøkinum komandi árini. Tí varð sett gongd á eitt tvørgeiraligt arbeiði á embætismannastigi til tess at lýsa trupulleikarnar nærri og at koma við boðum uppá, hvat kann gerast fyri at tálma starvsfólkatrotinum, og fyri at tryggja, at tænastustøðið á umsorganarøkinum verður útint á fakliga fullgóðan hátt. Burturúr arbeiðinum kom frágreiðingin ‘Í góðum hondum’, har uppskot til loysnir eru orðaðar.

Henda samgongan tekur hesa avbjóðing í allarstørsta álvara, og vit hava nøkur ítøkilig boð uppá loysnir, sum kunnu styrkja námsfrøðiliga økið eins og umsorganarøkið sum heild.

Á námsfrøðiliga økinum er ikki bert talan um starvsfólkatrot, men so sanniliga eisini trot á útbúnum námsfrøðingum. Á dagstovnaøkinum liva vit til dømis enn ikki upp til ásetingina í dagstovnalógini um, at í minsta lagi 2/3 skulu vera námsfrøðingatímar og í mesta lagi 1/3 hjálparfólkatímar.

Sum tað fyrsta hava vit tískil raðfest upptøku av tveimum flokkum av námsfrøðilesandi á Námsvísindadeildini tey komandi árini, og longu í august í ár er ætlanin at taka upp tveir flokkar við námsfrøðilesandi, og pengar eru settir av í nýggja fíggjarlógaruppskotinum til at taka ein flokk inn afturat í august.

Í samráð við Námsvísindadeildina hava vit arbeitt við tilgongd at gera tillagingar í námsfrøðiútbúgvingini, soleiðis at størri dentur verður lagdur á dagstovnanámsfrøði, samstundis, sum serøkið verður styrkt í útbúgvingini.

Í hesi áðurnevndu tilgongd við at tillaga námsfrøðiútbúgvingina, hevur Pedagogfelagið verið til hoyringar. Hetta málið hevur eisini verið til viðgerðar í samstarvsráðnum fyri námsfrøðiútbúgvingina, har hetta málið somuleiðis er á dagsskrá til komandi fund í samstarvsráðnum tann 30. mars. Nevndin í Pedagogfelagnum hevur sítt umboð í hesum samstarvsráðnum, har møguleiki er at gera sína ávirkan galdandi í mun til at tillaga námsfrøðiútbúgvingina.

Harumframt vil eg arbeiða fyri at gera tað høgligari og lættari hjá hjálparfólkum at nema sær námsfrøðiútbúgving, eitt nú við meritútbúgving ella ískoytisskeiði. Ætlanin er at gera tað smidligari og skjótari hjá eitt nú starvsfólkum við hollum starvsroyndum at lesa til námsfrøðing. Hetta við at stytta um lestrartíðina, samstundis sum tað skal bera til at varðveita tilknýtið til arbeiðsmarknaðin. Kanningar í Føroyum hava jú eisini víst, at stórur áhugi er fyri hesum, um so er, tey kunnu arbeiða sum hjálparfólk ímeðan, og samstundis fáa góðskrivað arbeiðsroyndir.

Men tað loysir ikki alt við at útbúgva fleiri til námsfrøðiliga økið. Vit mugu avgjørt eisini bøta um arbeiðsviðurskiftini, arbeiðstíðina og starvsfólkanormeringina. Men vit sleppa heldur ikki uttanum spurningin um lønarviðurskiftini hjá teimum, ið starvast á námsfrøðiøkinum. Her vil eg sjálvur sum landsstýrismaður, og vit sum samgonga, arbeiða fyri einum lønarlyfti! Somuleiðis verður framhaldandi arbeitt við okkara nevndu ætlanum um at stytta arbeiðsvikuna.

Harumframt vil eg virka fyri at bøta um arbeiðsumstøðurnar við hóskandi krøvum til fysisku kringumstøðurnar bæði inni og úti, nøktandi tíð til námsfrøðiligt arbeiði og hóskandi starvsfólkaorku. Á serøkinum eitt nú á stovnum hjá Almannaverkinum, skulu teir námsfrøðingar, ið hava tíð, orku og umstøður at taka eitt eyka tørn, hava møguleika at taka eyka vaktir. Námsfrøðingar starvast á alsamt fleiri starvsøkjum, t.d. í skúlum og enntá á røktarheimum. Innan skúlaøkið eiga allir námsfrøðingar at vera javntstillaðir viðvíkjandi arbeiðsviðurskiftum og løn,

Onkuntíð hoyri eg frá fólki, at vit námsfrøðingar mugu tosa meira jaligt um okkara arbeiðsøkið, soleiðis at vit kunnu skapa betri umdømi, tign og virðing fyri okkara fakøki úti í samfelagnum. Alt gott um hetta. Eg haldi sjálvur, at vit áhaldandi eiga at vísa á avbera stóra menniskjaliga og samfelagsliga ágóðan og týdningin av okkara arbeiði.

Ítøkiliga kann hetta gerast við at vísa til granskingarúrslit, ið júst staðfesta henda veruleika, og sum kunnu veita próvførslu fyri, at hetta ikki bara eru leys uppáhald. Sum dømi kunnu serliga nevnast tvær stórar langtíðargranskingarverkætlanir, sum vísa á ta ávirkan, ið dagstovnar hava á lívið hjá børnum, bæði fyribils, men eisini sum frá líður seinni á lívsleiðini. Nærri kunning um hesar báðar kanningarverkætlanir eru m.a. at finna í áðurnevnda áliti frá Dagstovnaráðnum.

Somuleiðis hevur búskaparfrøðingurin og nobelprísvinnarin James Heckman víst á jaligu langtíðar fylgjurnar av dygdargóðum dagstovnum. Og hetta kunnu tit ’selja’ til politisku skipanina, tí her er altso eisini talan um BÚSKAPARLIGA ágóðan av ’íleggingum’ í okkara minstu børn….Júst í hesum døgum er Heri á Rógvu saman við embætisfólki úr Barna- og útbúgvingarmálaráðnum við í norðurlendskum arbeiðsbólki saman við embætisfólkum og granskarum úr hinum Norðurlondunum. Hesin arbeiðsbólkurin arbeiðir júst við hesum spurninginum um tær sosio-økonomisku fylgjurnar av dygdargóðum dagstovnum.

Vit kunnu eisini øll verða enn raskari til enn meira og oftari at varpa ljós á tær góðu søgurnar, sum tit dag og dagliga uppliva í tykkara arbeiði á námsfrøðiliga økinum. Eg eri sannførdur um, at hvør einasti ein av tykkum, sum er her í dag, við bara eitt lítið sindur av umhugsni, kemur til hugs um onkra søgu, ið vekir sterkar kenslur! Frásagnir um hendingar, har tú hevur gjørt nakað gott, har tú hevur gjørt TAÐ GÓÐA fyri onnur menniskju. Hvat var orsøkin til, at tú valdi júst námsfrøðiyrki? Er svarið ikki ofta, tí tað er so meiningsfult at royna at gera tað rætta og góða fyri onnur menniskju! Hvør tann einasti ein av tykkum, sum eru til staðar her í dag, tað veri seg tit, sum starvast innan barnaøkið, ungdómsøkið, almannaøkið, sosialøkið, serøkið, eldraøkið, skúlaøkið, í frítíðarskúlum og í stovnum innan almannaverkið o.s.fr. Hvør sum ein gera tit hvønn tann einasta dag nakað munagott fyri tykkara medmenniskju, har tit við tykkara fakførleikum, umsorgan og empatisku evnum veruliga røkka teimum og eru við til at skapa størri meining, innihald og dygd í teirra lívi!

Eg var so heppin at verða boðin við til aðalfundin hjá fakliga áhugabólkinum Dagstovnanámsfrøði í Føroyum, og har gjørdist eg serliga fegin at síggja, hvussu ófør tey eru til at fortelja tærgóðu, gevandi og læruríku søgurnar frá veruliga arbeiðslívinum, bæði í facebookbólkinum, men eisini í teirra blaðútgávu. Eg kundi staðið her allan dagin og greitt frá jaligum, gevandi og áhugaverdum frásøgnum frá arbeiðinum á námsfrøðiliga økinum, men tit skulu víðari í skránni.

Tó kann eg nevna eitt dømi afturat, sum eisini hevur alstóran týdning, og tað er málið, málmenningin og samskifti sum heild. Tað hevði nevniliga stóran týdning fyri meg at fáa hetta við í samgonguskjalið, at meira tíð skal vera til námsfrøðiligt virksemi, trivnaðarskapan og málsliga menning millum børn.

Leygardagin 14. januar var eg til sera spennandi tiltak hjá felagnum Føroyamál, har evnið var ‘Børnini og mál okkara’. Umframt áhugaverdu framløguna hjá Sissal Rasmussen um orðfeingi og orðtøku hjá smábørnum, var tað sera upplyftandi at hoyra námsfrøðingin Kristu Hvannastein siga frá, hvussu tey arbeiða við menning og upplestri hjá smábørnum á stovni. Tað er sera hugaligt, tá vit deila vitan og ríka hvønn annan við íblástri og egnum royndum. Í hesum sambandi er tað sera umráðandi, at vit sum myndugleikar, ið varða av námsfrøðiliga økinum, tað veri seg bæði lands- og kommunumyndugleikar, at vit LURTA eftir tykkum, tykkara royndum og søgum. Tí tað eru jú TIT, sum arbeiða á ymsu økjunum, sum hvønn tann einasta dag á eygnahædd eru saman við og um okkara børn, ungu, eldru og um tey við serligum tørvi.....

Somuleiðis fegnist eg stórliga um jaligu søgurnar og greinarnar, sum javnan eru at lesa í Pedagogblaðnum, her eru tekstir, ið sanniliga geva hugskot, vitan og íblástur til okkum námsfrøðingar.

Stóra tøkk til tykkum í nevndini í Pedagogfelagnum fyri tykkara megnar arbeiði til frama fyri limirnar í felagunum, og í heila tikið takk fyri tykkara arbeiði fyri tí námsfrøðiliga økinum sum heild.

Tað er sera gleðiligt við aktivum og arbeiðssomum fólkum í nevndini.

Sjálvur síggi eg fram til komandi dagar nú tað fer at vára og lýsna, har millum annað arbeiðsbólkur skal setast at arbeiða við áliti í mun til komandi endurskoðan av dagstovnalógini, nýtt dagstovnaráð fer at verða sett og saman við avvarðandi stovnum og myndugleikum fara vit saman at menna námsfrøðiliga økið sum heild. Tit námsfrøðingar eru bulurin undir okkara vælferðarøki, og tað er sera umráðandi, at vit sum samfelag tryggja tykkum góðar arbeiðsumstøður, soleiðis at tit støðast, mennast og trívast í tykkara starvi.

Her at enda vil eg ynskja tykkum øllum ein framhaldandi góðan aðalfund, eitt gott borðhald, og sum heild vil eg ynskja tykkum blíðan byr í komandi tíðum!...

Takk fyri øll somul - eg ynski tykkum ein framhaldandi góðan aðalfund!

Góðu orðblindalærarar og tit í orðblindalærarafelagnum!

Takk fyri innbjóðingina og høvi at siga nøkur orð um ætlanir og hugsjónir mínar innan orðblindaøkið.

Fyrst fari eg at takka tykkum almikið fyri, at tit javnt og samt gera vart við økið. Eisini fari eg at takka fyri tykkara eldhuga og stóra lut at veita lesi- og skriviveikum og orðblindum munagóða tænastu og hjálp.

Lesing er lykil til vitan og atgongd til skrivaða orðið, sum er grundarsteinur í fólkaræðinum og okkara virkna luti sum borgarar.

Samfelagsmenningin setir alsamt størri krøv til útbúgving og fakligan førleika, tí lærdómur, har serliga lesing og skriving eru lykilin ella amboðið, sum er grundarlagið hjá tí einstaka fyri virkin at kunna taka lut í arbeiðslívi og verða partur av samfelagsmenningini. Hetta er galdandi fyri bæði ung sum eldri, tí arbeiðsuppgávurnar broytast, og eftir- og endurútbúgving er í mongum førum ein fortreyt fyri at menna okkara førleikar í arbeiðslívinum og at luttaka í samfelagslívinum sum heild.

Tí er tað so umráðandi, at børn, ið eru orðblind og lesitarnað sum heild fáa holla fakliga og námsfrøðiliga hjálp so tíðliga sum til ber. Fólkaskúlin hevur her ein stóran leiklut og ábyrgd av at tryggja, at orðblindir næmingar fáa serligar venjingar og amboð at menna sín lesiførleika. Hetta er samstundis fortreyt fyri, at orðblindir næmingar kunna luttaka í framhaldandi skúlagongd í vinnu- og miðnámsútbúgvingunum og seinni í hægri lestri og eisini fortreyt í allarflestu vinnugreinum.

Og ikki minst kann tað ávirka sjálvsvirðið hjá tí einstaka, bæði børnum og vaksnum, ikki at hava nøktandi lesi- og skriviførleika. Lesitarn m.a. orðblindni ávirka møguleikar og frælsið hjá tí einstaka at velja bæði útbúgving og arbeiði.

Fyri bara nøkrum áratíggjum síðani fekk ein lesi- og skriviveikur ella orðblindur lítla og onga hjálp, um ikki onkur einstakur lærari, sum visti nakað um fyribrigdið, var í nánd. Tey allarflestu av hesum børnum og ungum fingu als ongan hjálp, og hetta kom at ávirka teirra virkisføri alt lívið. Tíbetur er nógv hent á økinum, og vit hoyra um fleiri og fleiri sólskinssøgur, har børn og ung hava fingið skikkaða hjálp. Og tað er ikki minst tykkum, sum sita her í dag, at takka fyri.

Allarmest fegnist eg um ta hugburðsbroyting, sum er farin fram tey seinastu nógvu árini innan orðblindni.

Málið, vit hava sett okkum, er, at orðblindir næmingar fáa javnbjóðis skúlagongd og útbúgving sum aðrir næmingar, men spurningurin er, hvussu langt er rokkið. Hetta setur krøv til, at fyriskipanir eru í øllum skúlaverkinum bæði í fólka-, vinnu- og miðnámsskúlum og eisini innan hægri lestur, og at samstarv er um skiftið frá einari skúlaskipan til aðra.

Samskiftisøkið við tøkniligu menningini er broytt við rúkandi ferð seinastu árini. Hetta ger, at orðblind við hjálp av tøknini, saktans kunnu vera sjálvhjálpin og liva og vera virkin á jøvnum føti við onnur. Millum heilt stóru framstigini er teldutalan og “ræddarkennarin”, Ravnur.

Ravnur hevur ein týðandi leiklut í at menna føroyska talu til tekst. Man kann siga, at nú er “forarbeiðið” gjørt. Vit kunnu siga, at grundstykkið er planerað og stoypt, nú manglar so at fara ígongd við 2. byggistig at gera tilfarið til brúkbart amboð. Sum tit allarhelst vita, so hevur Nám yvirtikið ábyrgdina av IntoWords í januar 2023 og hava tey saman við Vitec ment skipanina, so hon kann virka á fleiri pallum.

Alt verður ikki gjørt eftir einum degi, men ein samskipan er neyðug so skjótt sum til ber fyri at fáa tann tøkniliga partin at virka og samvirka. Tøkniligu amboðini eru so umráðandi hjá tí orðblinda. Vitanin og tøknin broytast alla tíðina, nýggj gransking og nýggj amboð verða løgd fram, og tað er trupult hjá tí einstaka læraranum at fylgja við, tí er tørvur á serkønum innan øki, sum hava orðblindni sum eitt av sínum høvuðsarbeiðsøkjum.

Vit eru í holt við at prenta DVO´ina, sum verður tøk hjá tykkum at nýta í prentaðari útgávu. Harumframt hava vit sett sjøtil á arbeiðið at gera eina orðblindatest til vaksin, sum eisini er ætlað at nýta í hádeild.

Seinasta tilfarið, sum er givið út og er tøkt hjá skúlunum, er orðblindatest, mál og minnisroyndir til miðdeild 5.-6. fl., sum vónandi er ein hjálp í arbeiði tykkara.

Førleikastovur vóru frá skúlaársbyrjan í 2012 skipaðar í øllum skúlum, sum hava 50 næmingar og fleiri. Smærru skúlarnir eru eftir serligari skipan knýttir at einum størri skúla. Starvsøkini og arbeiðstíðin í førleikastovuni eru ikki broytt munandi hesa tíðina, ið førleikastovurnar hava virkað. Vit hava tikið málið til viðgerðar í ráðnum og vilja virka fyri, at ábøtur verða gjørdar, men eg kann tíverri ikki í løtuni játta, at tímatalið til orðblindaøkið verður hækkað til komandi skúlaár.

Hóast stór tøk eru tikin á lesiøkinum, og nógvir lærarar hava tikið serútbúgvingar og nú manna sterkar førleikastovur, er eingin ivi um, at Barna- og útbúgvingarmálaráðið eisini í framtíðini alsamt má skipa fyri eftirútbúgvingum á hesum økinum. Eg havi tikið stig til at greina eftirútbúgvingarøkið, og seta eina arbeiðsbólk at lýsa tørvin og gera raðfestingar innan økið, og har er orðblindalæraraútbúgvingin tikin við.

Uppgáva tykkara er stór. Tit eru drívmegin, fakligi ráðgevin og kveikjarin innan orðblindni á staðnum. Eg ásanni, at tað er eitt ógvuliga umráðandi øki, ið tit arbeiða við, og eg skilji væl, um tit halda, at tað bæði eru ov fáar hendur og ov lítil tíð til økið.

Samanumtikið kann eg siga, at eg veit, at vit hava eitt sera gott grundstøði at arbeiða víðari útfrá. Vit hava fakligan áhuga, vit hava vitan, tilfar og tøkni.

Latið okkum halda áfram at arbeiða fyri, at allir okkara borgarar fáa líka góða atgongd til tað ríkidømi, sum liggur í skrivaða orðinum og útbúgving. Og latið okkum halda fram at menna møguleikar, so øll fáa somu atgongd til samskifti, sum í síðsta enda er tað, sum bindur okkum saman og mennir okkum sum menniskju og samfelag!

Takk fyri.

Røða hjá landsstýrismanninum til SkúlaFM Finaluna í NLH, 24. februar 2023

Góðu næmingar, góðu lærarar og góðu øll tit onnur, ið eru møtt her í dag til skúlaFM finaluna 2023. Til tykkum øll vil eg siga, at eg í dag eri sera glaður og takksamur fyri, at tit øll so ella so hava verið við til at fáa í lag hetta megnar tiltak!

Eg takki hjartaliga fyri høvið at bera tykkum øllum eina heilsan her í dag!

Ein serstøk tøkk vil eg bera tykkum í Íverksetarahúsinum fyri tykkara áræði og framfýsni í sambandi við at fyrireika og stuðla hesum tiltaki.

Hetta tiltak prógvar, at tit í Íverksetarahúsinum eru tilvitað um týdningin av, at vit tíðliga og á ungum árum, stimbra okkara børn og ungu til íverksetan.

Eg haldi sjálvur, at vit so tíðliga sum gjørligt - í okkara barnagarðum eins og í grunddeildini í fólkaskúlanum, eiga at skapa karmar og umstøður, sum lofta og stuðla børnunum, tá tey fáa nýggj, kreativ og slóðbrótandi hugskot.

Vit mugu fyri alt í verðini ikki køva teirra eldhuga, tá tey við áhuga brenna fyri onkrum ávísum. Tað kann t.d. vera eitt barn, ið fær eitt fantastiskt og slóðbrótandi hugskot, sum vit vaksnu ikki tora ella megna at lofta, ið so ger, at barnið gevur upp tankan, og sigur ”gott er, lat fara, tað er sikkurt bara okkurt galið við mær og mínum tankum, nú tá tey vaksnu ikki stuðla mær…’

Eg minnist sjálvur, tá eg einaferð sum námsfrøðingur arbeiddi í einum stovni, har vit í eini stovu høvdu eitt trummusett. Tann eini drongurin vildi mestsum allatíð spæla trummur, men umstøður á stovninum gjørdu, at tað ikki altíð var so lætt at siga ja til drongin. Eg fekk tó skipað tað soleiðis, at drongurin fekk ríkiligt høvi at spæla trummur, og glaður var eg fyri tað, nú tá eg umleið 10 ár seinni møtti honum og visti, at hann í dag er ein av allarbestu trummuspælarum í Føroyum!

Hetta vitnar samstundis um, hvussu ótrúliga týdningarmikið tykkara starv er, hjá tykkum, ið dag og dagliga eru um og saman við okkara børnum, og hvussu stóra ávirkan tit kunnu hava á okkara framtíðar samfelagsborgarar. Samstundis er hetta  enn ein áminning um, at vit eiga at geva musisk-kreativu lærugreinunum í skúlanum ta rúmd og tyngd, ið er neyðug.

At børnini eisini sleppa at royna seg við hondunum, at sansa, byggja, trumma, smíða, dansa, syngja, matgera, klippa, klistra, líma, skapa eo.s.fr.

Í skúlanum mugu vit somuleiðis loyva næmingunum at seta undrandi og forvitnisligar spurningar, sum teir møguliga eftirfylgjandi vilja kanna og granska. Í bókligu lærugreinunum eiga næmingarnir eisini at fáa høvi at arbeiða tvørfakligt, eisini við øðrvísi og fjølbroyttum arbeiðshættum.

Tit ungu, sum í morgun fara at leggja fram tykkara hugskot. Til tykkum vil eg fyrst og fremst siga, at eg eri sera glaður fyri at fáa hetta høvi, at siga nøkur orð til tykkum.

Eg eri nevniliga sera sera spentur at síggja og hoyra nærri um tykkara hugskot.

Tað er avbera gleðiligt, at tit eru heili nýggju bólkar, sum í dag hava dirvi, ágrýtni og áræði at presentera tykkara arbeiði.

Tit koma øll somul, sum taka lut her í finaluni í dag, á ein ella annan hátt at vinna nakað – so ella so. Í hvussu so er vinna tit øll mína virðing og viðurkenning, fyri ta tíð og orku, sum tit hava lagt í alt hetta arbeiði, sum eg veit liggur handan tað úrslit, sum vit í dag verða vitni til.

Eg eri takksamur fyri tykkum ungu og stoltur av, at tit eru so røsk, dugnalig og djørv.

Tit ungu síggja ofta heimin við frískum eygum og opnum sinni, og eg trúgvi tit mangan síggja møguleikar, har vit vaksnu síggja forðingar.

Tað er tó mangan ikki nokk ’bert’ at síggja nýggjar møguleikar, um ein ikki torir at leypa útí og granska djúpa dýpið, og um ein í staðin víkir við at klatra, har garðurin er lægstur. Tað krevst eisini dirvi til tess at tora at hugsa stórar tankar, og til at lata nýggjar tankar vera verandi á flog, og tað kann kennast ókent og ótrygt við heilt nýggjum og óvanligum tankum.

Hugflogið hjá okkara vinum fær hug at fara á flog, tá vit varðveita og stimbra teirra áhuga og forvitni. Við hesum orðum vil eg somuleiðis vísa á týdningin av samstarvi, tí eg eri sannførdur um, at alt tað arbeiði, ið liggur til grund fyri tykkara framløgur í dag, hevur sett stór krøv til tykkara samstarvsevni, har tit hava lært at samskipa tykkara uppgávur, tykkara ábyrgdarøki og arbeiðsbýtið í bólkinum.

SAMAN hava tit ment tykkara hugskot við boðum uppá, hvussu tit meta tykkara hugskot í veruleikanum kundu verið sett í verk.

Hetta hevur sett krøv til tykkara kreativitet, samstarvsevni, evni at arbeiða sjálvstøðugt, at leggja fram o.s.fr. Við øllum hesum í huga, eri eg ikki í iva um, at tit øll somul longu nú, hava lært eina rúgvu ígjøgnum hesa tíðina.

Eg ímyndi mær eisini, at tit øll hvør í sínum lagi, hava møtt forðingum og avbjóðingum á leiðini. Men tað at tit nú eru her í dag, tilreiðar at leggja fram, tað sigur mær, apropos at vinna, at tit hava yvirvunnið tykkara forðingar, og at tykkara loysnir hava vunnið á tykkara avbjóðingum/trupulleikum.

Eg vóni, at tit eisini seinni í lívinum, vilja dríva á við at gera tykkara dreymar til veruleika, har tykkara drívmegi kemur at dríva tykkum fram á leið. Vit vaksnu vita av royndum, at lívið er upp og niður. Onkuntíð náa vit á mál, aðrar tíðir ikki, týdningarmest er ongantíð at lata vónina doyggja, og at hjálpa hvør øðrum í mótgongd.

Barna- og útbúgvingarmálaráðið hevur stuðlað SkúlaFM síðani tað byrjaði fyri 13 árum síðani, og sum landsstýrismaður eri eg ógvuliga tilvitaður um týdningin av íverksetaraátøkum.

Nýhugsan og nýskapan eru ikki bara mótaorð, og eitt sterkt íverksetaraumhvørvi kemur ikki av sær sjálvum, men krevur hinvegin, at neyvar fortreytir verða lagdar og støðugt lagaðar.

Í dag hava vit m.a. SkúlaFM, Íverksetarahúsið í Klaksvík, Hugskotið í Havn og FabLab norðuri á Kambsdali og suðuri í Vági.

Í fámentu Føroyum hava vit tørv á øllum góðum kreftum, og tað eigur ikki at verða nøkur forðing at búgva í einum lítlum landi við stórum møguleikum.

Framtíðin er opin fyri tykkum við nærum MARKLEYSUM menningarmøguleikum.

Samstundis eru tað í alheims samfelagnum alskyns avbjóðingar, sum tit í framtíðini kunnu verða við til at loysa, t.d. náttúrutilfeingið, ójavna býtið, veðurlagsbroytingar, flóttafólkastreymar, inflatión og matvørukreppur.

Fyrr var tað nærmast óhugsandi, at ein føroyingur skuldi hava møguleika at vinna altjóða eurovision….

so nei, tað er heldur ikki óhugsandi, at ein føroyingur einaferð kemur við loysnum upp á stórar altjóða samfelagsligar avbjóðingar í framtíðini!...

1000 takk fyri, at eg fekk hetta høvi at heilsa uppá tykkum øll…

Góða eydnu í dag og góða eydnu víðari á tykkara lívsleið. Takk fyri.

Røða hjá Djóna Nolsøe Joensen, landsstýrismanni, í sambandi við tiltak, sum Føroyamál skipaði fyri í Skúlanum við Streymin tann 14. januar 2023.

Evnið var "Børnini og mál okkara" 

Góðan dagin øll somul og stóra takk fyri, at eg varð boðin við til hetta tiltakið við evninum ”Børnini og mál okkara”!

Fyrst av øllum vil eg senda eina hjartans tøkk til tykkum í felagnum Føroyamál fyri tykkara áhaldandi arbeiði til tess at varðveita og menna okkara móðurmál. Tað føroyska málið er ment gjøgnum fleiri hundrað ár, málið er livandi og broytiligt, og okkara móðurmál má framhaldandi verjast og mennast, og í hesum sambandi er tykkara arbeiði als ikki til fánýtis. Eg eri vísur í, at tykkara árligu átøk og tiltøk sanniliga eru okkara móðurmáli at gagni.

Longu inni í móðurlívinum hoyra vit ofta móðurmálið hjá okkara móður, og eitt tað fyrsta vit hoyra, tá vit koma út í henda heim, er tað føroyska móðurmálið. Summi vilja verða við, at tað føroyska málið er hótt, og tað hoyrist við hvørt millum manna, at fleiri og fleiri børn og ung brúka ensk orð, og at tað enska málið er so dominerandi/ráðandi á talgildum pallum, har okkara børn og ungu reika.

Tað frættist somuleiðis, at børn í ov stóran mun uppliva, at foreldur teirra sita við snildtelefonum ella øðrum skíggjum, í staðin fyri at tosa við børn síni, og enntá, at børn heilt niðri í vøggustovualdri sita ov nógv frammanfyri skíggja. Skíggjatíðin hjá børnum má avmarkast, og í staðin eigur meira tíð at verða nýtt í samveru og málsligum samskifti við onnur menniskju.

Tó tykist veruleikin soleiðis háttaður, at børn og ung nýta nógva tíð á talgilda netinum, og umráðandi er, at børnini ikki føla seg illa ella skeiv, tá tey hava sínar løtur við talgildum tólum. Men vit mugu stremba eftir, at tey ikki í ov stóran mun bert hoyra fremmandamál, og tískil er tað sera týdningarmikið, at vit í Føroyum raðfesta at framleiða dygdargott talgilt tilfar á okkara móðurmáli.

Í hvussu so er, er tað av alstórum týdningi, at vit so TÍÐLIGA sum møguligt gera okkara ýtasta til tess at menna móðurmálið hjá okkara børnum. Tess vegna eri eg sera glaður og takksamur fyri, at tit, við hesum tiltaki, seta sjóneykuna á tað føroyska málið hjá okkara smáu børnum. Í dag eri eg sera spentur at hoyra, hvussu vit kunnu menna málið hjá smábørnum.

Eg síggi fram til at hoyra Kristu Hvannastein greiða frá, hvussu hon sum námsfrøðingur arbeiðir við menning og upplestri hjá smábørnum á stovni. Sjálvur haldi eg tað verða sera umráðandi, at børn fáa góðar UPPLIVINGAR við at hoyra søgur og upplestur.

Somuleiðis gleði eg meg til at hoyra Sissal Rasmussen, tá hon fer at tosa um orðfeingi og orðtøku hjá smábørnum, sum hon hevur granskað í.

Sum útbúgvin námsfrøðingur, og sum nýggjur landsstýrismaður í Barna- og útbúgvingarmálum, fegnist eg serliga um, at Felagið Føroyamál hesu ferð vendir sær til teirra, ið fáast við smábørn.

Í samgonguskjalinum stendur m.a., at “Samgongan vil menna dagstovnaøkið. Meira tíð skal vera til námsfrøðiligt virksemi, trivnaðarskapan og málsliga menning millum børn. Júst við hesum at raðfesta meira tíð og resursir til málsliga menning millum børn, hava vit í samgonguni lagt stóra áherðslu á týdningin av, at okkara børn menna sítt mál, sítt móðurmál og harvið síni evni at samskifta. Tað er sera týdningarmikið, at vit sum samfelag seta inn so tíðliga sum møguligt, soleiðis at okkara framtíðar ættarlig longu frá barnsbeini gerast glað, errin, áhugað og góð við okkara móðurmál.

Henda menning kann ítøkiliga byrjað so tíðliga sum møguligt í okkara dagstovnum, har tey vaksnu starvsfólkini hava meira tíð saman við hvørjum einstøkum barni, har børnini kunnu spegla seg í tí vaksna, soleiðis at børnini kenna seg hoyrd, sædd og skilt av umverðini/umheiminum. Við meira tíð til nærveru, málsliga menning og samskifti vil einstaka barnið samtýðis fáa ment sínar relatiónsførleikar, og hetta vil hava gagnliga ávirkan á barnsins relatión til sín sjálvan, til hini børnini og til tey vaksnu. Barnið vil hervið fáa styrkt sína sjálvsfatan, har tað vil kenna seg trygt í sínum samskifti við onnur menniskju.

Nógvir dagstovnar gera í dag eitt megnararbeiði í sambandi við at menna málið og samskiftisførleikarnar hjá okkara børnum, og við tí avmarkaðu tíð tey hava, nýta bæði námsfrøðingar, hjálparfólk og onnur starvsfólk alskyns professionel amboð, tilfar, háttaløg v.m. til tess at styrkja málsligu førleikarnar hjá okkara børnum. Eitt nú hava nógvir dagstovnar havt sera góð úrslit, har tey hava upplivað stóra málsliga framgongd og menning hjá børnunum á teirra stovni, eftir at tey dúgliga hava arbeitt við TRAS (Tidlig Registrering Af Sprogudvikling).

Tað eru tíbetur nógv, ið veita sítt íkast okkara móðurmálið at frama, men nú vil eg geva orðið til tykkum, og við hesum orðum vil eg ynskja tykkum øllum eitt avbera gott og væleydnað tiltak. Takk fyri!

Røða hjá Djóna Nolsøe Joensen, landsstýrismanni, á aðalfundi hjá Yrkisfelagnum Miðnám 20. januar 2023

Góðu øll somul,

Fyrst og fremst stóra tøkk fyri innbjóðingina, at flyta fram eina stutta røðu til aðalfundin hjá tykkum.

Tykkara lutur liggur ikki eftir, og hava tit ein hin størsta leiklutin at útbúgva okkara ungu og fyrireika tey til hægri og framhaldandi lestur, bæði her heima og uttanlands. Tit eru við til at geva teimum týðandi førleikar til at luttaka og virka í einum alsamt meiri kompleksum heimi, ið setir teimum og okkum øllum alsamt størri krøv.

Sum heild kunnu vit siga, at undir eini miðnámsútbúgving búnast næmingar nógv, og eru tit við til at geva næmingunum ítøkiligar fakligar førleikar, ið teir kunnu brúka víðari. Men ikki bara eru tit við til at geva næmingunum ítøkiligar fakligar førleikar, tit eru eisini við til at geva næmingunum neyðugu amboðini til at hugsavna seg, støðga á og hugsa sjálvstøðugt, kritiskt og reflekterandi í eini tíð, har alt gongur skjótari og skjótari og evnini hjá okkum øllum til hugsavnan eru avbjóðað av eitt nú sosialum miðlum og skjótari, og kanska stundum, yvirfladiskari vitan.

Frá tykkum fáa næmingarnir amboðini til veruligt djúphugsni.

Hvørjar eru ætlanirnar fyri gymnasiala miðnámsskúlaøkið komandi árini?

Hetta er helst átrokandi spurningurin tey flestu, sum starvast á økinum, seta sær, tá ein nýggj samgonga tekur við. Og í hesum førinum er eisini talan um eitt nýtt aðalráð, Barna- og útbúgvingarmálaráðið. Her verður brotið upp úr nýggjum, og er talan um eina heildarhugsan, har børn og ung veruliga eru í miðdeplinum, tvørturum siðbundnu geirarnar.

Útbúgvingarøkið í síni heild hevur høga raðfesting í samgonguskjalinum. Samstundis má staðfestast, at nógv fyrireikandi arbeiði er gjørt frammanundan, og hevur samgongan sett sær sum mál, at seta í verk gjørd tilmæli.

Seinasta stóra endurskoðanin av gymnasialu miðnámsútbúgvingunum var sett í verk við lógini um gymnasialar miðnámsútbúgvingar frá 2012, tá skipanin við útbúgvingarbreytum varð sett á stovn. Síðani eru onkrar tillagingar gjørdar, men gymnasiala miðnámsútbúgvingarskipanin virkar enn eftir somu lóg. Ongar ætlanir eru um nakra kollelvelting av skipanini, men í samgonguskjalinum stendur yvirskipað, at:

“Miðnám og yrkismiðnám skulu støðugt eftirmetast og gjørd tilmæli setast í verk”.

Her verður hugsað um bæði gymnasialu miðnámsútbúgvingarnar, eins væl og yrkisútbúgvingarnar.

Nøkur møgulig átøk, ið arbeiðast skal víðari við, eru:

• Endurskoðan av fyrireikingarbreytini. Hugsanin er, at breytin eisini kemur at virka sum ein ískoytisútbúgving til eitt nú yrkisútbúgvingarnar, heilsuhjálparaútbúgvingina og námshjálparaútbúgvingarnar. Her ber til at gera fakpakkar, ið kunnu takast upp á stutta tíð og eru snikkaðir saman soleiðis, at teir lúka upptøkutreytirnar til viðkomandi framhaldsútbúgvingar. Til dømis ein heilsuhjálparapakka, ein námshjálparapakka og so framvegis. Umframt at fyrireikingarbreytin framvegis verður til sum ein sjálvstøðug útbúgving.
• Lívlong læring og hugsanin um, at eingir blindvegir eiga at vera í útbúgvingarskipanini eru sjálvt grundarlagið undir áður nevndu endurskoðan.
• Átøk frá trípartasemjuni millum arbeiðsgevarar, arbeiðstakarar og tað almenna frá 2019 skulu setast í verk sambært samgonguskjalinum. Eitt møguligt átak er EUX, ið er ein sonevnd yrkisgymnasial útbúgving, har næmingurin við útbúgvingarlok bæði fær gymnasialan og yrkisligan førleika. Tað vil siga, góðar møguleikar fyri framhaldandi lestri samstundis sum at hann fær eitt sveinabræv, ið hann kann nýta beinleiðis í arbeiðslívinum. Her er ein møguleiki, at fyrireikingarbreytin kann vera gymnasiali parturin av eini yrkisgymnasialari útbúgving.
• Støðug eftirmeting av námsfrøðiligu útbúgvingini av miðnámsskúlalærarum, ið bæði fevnir um lærarar og gymnasialu og yrkisligu miðnámsútbúgvingunum.
• Íverksetan av tilmæli frá 2021 frá arbeiðsbólki um ung við sálarligum og sosialum avbjóðingum og útbúgving. Tilmælið kemur við boðum upp á loysnir til, hvussu ung við sálarligum og/ella sosialum avbjóðingum megna at fullføra miðnám. Tilmælið tekur útgangsstøði í verandi tilboðum og skipanum, men kemur við boðum uppá, hvussu hesar betri fáast at virka fyri hesum endamálið. Her er talan eitt nú um at nágreina leiklut, uppgávuábyrgd og markamót hjá lestrarvegleiðingini, toymisskipanini, Sernámi og mentorskipan í hesum sambandi. Umframt at gera lívsmeistran til part av lærugreinunum lestrarmenning og ítróttur/heilsa.
• Sum heild ynskja vit eisini at endurskoða og dagføra verandi regluverk, har tørvur er á tí. Og har hava tit ein týðandi leiklut í at vísa okkum á, hvar tørvurin er størstur.

Sum landsstýrismaður í barna- og útbúgvingarmálum er ynski mítt, at tit eisini vera hoyrd og tikin við, tá møguligar broytingar eru í umbúnað. Tit sita við virðismiklari vitan, ið vit ikki kunnu vera fyri uttan, tá endurskoðanir skulu gerast og tilmælir setast í verk.

Og við hesum fáu orðum fari eg at takka fyri høvið at hitta tykkum!

Takk fyri.