Røður hjá landsstýrismanninum

  • Røða hjá landsstýrismanninum til SkúlaFM 2024 finaluna í Varpinum - 23. februar 2024

    Røða hjá landsstýrismanninum til SkúlaFM 2024 finaluna í Varpinum - 23. februar 2024

    Góðu næmingar, góðu lærarar og góðu tit øll úr Íverksetarahúsinum og øll tit, sum so ella so hava stuðlað og samskipað hetta megnar tiltak.

    Eg eri sera spentur at síggja hugskotini, sum verða løgd fram í dag, og eg eri takksamur fyri tykkum ungu: At tit eru so røsk og so djørv.

    Tað er ómetaliga gleðiligt at síggja, at tit hugsa so kreativt og ikki minst, at tit tora at koma við veruligum boðum uppá, hvussu tykkara hugskot kunnu gerast til veruleika.

    Eitt er at hugsa stórar tankar og hava stórar dreymar, men at gera hesar dreymar og hugskot til veruleika, her liggur tað veruliga dirvi, arbeiði og dugnaskapur. Og hetta áhaldni, ágrýtni og hegni hava tit av sonnum prógvað, at tit hava, nú tit øll eru komin her til FM-finaluna í dag.

    Tað er ómetaliga týdningarmikið fyri okkara framtíðar samfelag, at tit ungu tora at hugsa nýggjar tankar, og at tit trúgva uppá, at tit kunnu gera ein mun. Tað lættasta er bara at fylgja streyminum, at gera sum øll hini og ganga í takt. Hetta er eisini ofta tað tryggasta og ’behageligasta’ at gera. Tá fáa tit ofta viðurkenning, tí tá makka tit rætt og gera tað, sum verður væntað av tykkum. Við vanahugsan gera vit ofta, sum vit plaga, og loysa okkara avbjóðingar á sama hátt, sum vit altíð hava gjørt, sjálvt um kanska tørvur er á nýggjum loysnum.

    Tí hevur tað so stóran týdning, at tit tora at hugsa øðrvísi, at tit vága tykkum at frambera slóðbrótandi tankar og at ganga nýggjar leiðir. Tit sum fylgja við í miðlunum, hava kanska hoyrt teir klóku búskaparfrøðingarnir tosa so fínt um fíggjarligt haldføri. Men í framtíðini kunnu júst tit verða við til at skapa nýggjar fyritøkur, nýtt vinnulív og nýskapandi arbeiðspláss, sum kunnu veita og forvinna meira pening til landið.

    Í dag fara tit at framleggja úrslitið av tykkara arbeiði. Eg eri vísur í, at tit hava lært so ómetaliga nógv meir enn tað, sum kemur til sjóndar í dag. Eg trúgvi tykkara lærutilgongd í sambandi við hetta arbeiði, er so nógv meira enn tann vøran og tann fyritøkan, tit í dag fara at presentera. Eg ímyndi mær, at tit hava lært, at íverksetan snýr seg um so nógv meira, enn bara at byrja eina fyritøku og at forvinna pengar.

    Íverksetan snýr seg eisini um at varnast avbjóðingar, tørv og trupulleikar. Onkuntíð munnu tit hava hugsað henda tanka: Hvørjar møguligar loysnir er til henda trupulleika, og hvussu kann eg verða við til at loysa hetta? Ongin náttúrulóg sigur, at tær loysnirnar vit hava í dag eru tær røttu, og tí mugu vit altíð tora at seta spurningin til okkum sjálvi og til hvønn annan, um tað eru aðrar og møguligar betri loysnir til ta avbjóðing, vit standa yvirfyri?

    Fyri at finna nýggjar, øðrvísi og kreativar loysnir, mugu vit ofta tora at bjóða av okkara vanahugsan, bróta núverandi mørk og at yvirvinna forðingar. Tá kanst tú hoyra onnur siga: «Áhh, droppa hatta har, hatta er totalt offside og langt úti»

    Men um tit fult og heilt trúgva upp á nakað innast inni og eru sannførd, ja so snýr tað seg um at taka initiativ, halda fast og at føra tað út í lívið.

    Steve Jobs, stovnarin av Apple, sum framleiðir Iphone og Ipad, tá hann upprunaliga segði við síni starvsfólk, at hann vildi hava Apple at menna eina telefon við nertiskýggja (touchscreen). Tá søgdu fleiri av hansara starvsfólkum við hann, at hetta var ómøguligt og tíverri ikki lat seg gera. Men Steve Jobs helt fast við sína hugsan, og avleiðingarnar av hesum hava vit síðan verið vitni til!

    So hugsa tit kanska, jamen hann var amerikanari, og eg eri bara ein ungur føroyingur her í lítlu Føroyum. Men vit føroyingar hava bæði fyrr og í seinastuni prógvað, at vit kunnu so ómetaliga nógv innan nógv ymisk øki bæði mentan, film, tónleik, ítrótt og ja eisini innan íverksetan. Eitt feskt dømi innan ítrótt er manslandsliðið í hondbólti.

    Eitt dømi innan íverksetan er føroyingurin Heini Zachariasen, sum í 2010 stovnaði eina heilt nýggja app, sum síðan er ‘downloada’ (tikin niður) meir enn 60 mió. ferð, hevur vunnið nógvar prísir, og sum í dag hevur fleiri enn 60 mió. brúkarar. Hansara fyritøka hevur í dag eina árliga inntøku á 67 mió. $, sum svarar til góðar 462 mió. kr.

    Møguliga fara nøkur av tykkum í framtíðini at stovna fyritøku, sum fer at nøkta ávísar tørvir í samfelagnum, samstundis sum tit fara at skapa arbeiðspláss til nógv fólk, sum øll koma at forvinna pengar til lívsins uppihald. Tit kunnu í framtíðini verða við til at bróta mørk, bróta upp úr nýggjum og til at skapa nýggjar mátar at loysa trupulleikar uppá, og hervið verða við til at menna okkara samfelag fram á leið...

    Men tað er eisini umráðandi hjá tykkum at minnast til, at nýskapan og íverksetan ikki bara snýr seg um stórar uppfinningar ella tøknilig frambrot. Íverksetan kann nevnliga eisini snúgva seg um smáar broytingar, sum kunnu lætta um í okkara gerandisdegi.

    Tað kann t.d. verða at byrja eina nýggja endurnýtsluskipan í tykkara skúla, at samskipa eina nýggja peningainnsavnan til eitt vælgerandi endamál, ella at menna hjálpiamboð til fólk við serligum tørvi. Minnist bara til, at øll tykkara íkast til onnur og til felagsskapin gera mun, og at allur bati bøtir.

    At enda vil eg takka tykkum lærarum fyri tykkara íkast við at stimbra, kveikja og stuðla tykkara næmingum. Takk til Íverksetarahúsið og takk til tykkum øll, sum hava fyrireikað og samskipað hetta megnar tiltak!

    Lat okkum saman skapa eina mentan, har nýhugsan, nýskapan og íverksetan fær líkindi at blóma.

    Lat okkum somuleiðis stimbra okkara næmingar í at fylgja og fullføra sínar dreymar.

    Til tykkum næmingar vil eg siga, at eg gleði meg til tykkara framløgur, tykkara fjølbroyttu verkætlanir boða í øllum førum frá góðum.Takk fyri!

  • Røða til handan av prógvum 9.februar 2024

    20 prógv vórðu handað í Kongshøll á Fróðskaparsetrinum til fólk, sum hava lisið Føroyskt sum annaðmál á Føroyamálsdeildini.

    Her kann røða landsstýrismansins lesast:

    Góðu tit

    « Man vinnur ikki silvur, men man tapir gullið”; soleiðis verður mangan tikið til, kanska mest innan ítróttaheimin.

    Ert tú nr. 2 í rekkjuni, so ert tú eitt stig aftanfyri nakað, sum var betri, og sjáldan er hetta nakað, sum hugar okkum væl, tí tað var jú gullið, man strembaði eftir.

    Nú ivast tit óiva í, hví eg velji at byrja hesa heilsan við silvur og gull, ítróttafilosofi, og tað at vera næst í rekkjuni ístaðin fyri tað fyrsta.

    Orsøkin til hetta skal síggjast í tí síðsta orðinum á heitinum í útbúgvingini hjá tykkum, sum er » annaðmál». ( Føroyskt sum annaðmál)

    Í fyrstu syftu, kann hetta kanska tykjast sum nakað sekundært; ikki tað fyrsta, men tað, sum er næst í rekkjuni…. Og tað er tað eisini.

    Tó, her er talan um silvur, sum er meir enn gull vert.

    Silvurið her, ella annaðmálið, sum í hesum førinum er Føroyskt, er jú tað næsta málið hjá teimum næmingum, sum tit skulu undirvísa, men hetta annaðmálið er tó tað, sum vil beina leið til nakað, sum er meir enn gull vert, bæði fyri næmingin og samfelagið sum heild.

    Við at kunna geva frálæru í føroyskum sum annaðmál, eru tit við til at betra um trivnaðin hjá teimum, sum hava valt Føroyar til. Hesi, sum koma ymsastaðni frá í heiminum, fáa við tí føroyska málinum møguleika at geva og viðvirka í okkara samfelag á javnbjóðis føti, sum vit onnur, sum fingu føroyskt sum sítt móðurmál.

    Vit fingu jú øll eitt mál í vøggugávu; hjá summun var tað føroyskt, hjá øðrum eitt annað mál, og tað, sum vit í Føroyum fingu í vøggugávu, vilja vit fegin deila við onnur.

    Tit hava valt at taka eina útbúgving, sum á serligan hátt brynjar tykkum til at geva frálæru í føroyskum sum annaðmál.

    Síðani summarið 2021 hava tit trúliga møtt upp til undirvísing, bæði gerandisdagar, eins væl og í vikuskiftunum, tá tit hava havt vitjan av útlendskum gestalærarum. Hetta ber boð um, at hetta er nakað tit veruliga vilja, og takk fyri tað.

    Eg gleðist yvir at síggja ta breidd, sum tit umboða, bæði hvat skúlar og økir viðvíkur. Tit umboða økið frá Suðuroy til Klaksvíkar, og hvat skúlum viðvíkur, so eru bæði kvøldskúlin, Tekniski skúlin, fólka-  og miðnámsskúli, umframt NÁM umboðað í tykkara hópi; hetta er gleðiligt og gott.

    Málið og beinleiðis samskifti millum manna hevur og fer altíð at vera ein sera týðandi partur fyri okkara samfelag sum heild, hóast vit mugu ásanna, at tøknin eisini gevur nógvar møguleikar, hvat samskifti viðvíkur.

    Eitt nú sóu vit fyri  tveimum døgum síðani, at veðurforsøgnin í Føroyum varð lisin upp á týskum, fronskum, sponskum, ukrainskum og kinesiskum. Fyri nógv av okkum var tað heilt løgið at síggja okkara veðurmann standa og tosa øll hesi ymisku fremmandamálini.

    Summi hildu tað vera gott undirhald, onnur fóru at undrast, meðan aftur nøkur fóru at øtast, tí tað sá so ótrúliga veruligt út.

    Man kann reisa tann spurningin, um framkomna tøknin, sum eisini mennist alla tíðina, fer at hava tað við sær, at okkum ikki nýtist at læra mál á sama hátt sum fyrr.

    Her er svarið avgjørt ja, tí kanska kann tøknin nógv, men tøknin kann ikki alt.

    Tøknin kann ikki skapa neyðugt forstáilsi fyri málinum, og tøknin skapar í sjálvum sær ikki samband millum tann einstaka og nærumhvørvið. Um ein bara kann samskifta við at brúka talgildar miðlar, tað veri seg vitlíki, Duolingo ella nakað heilt annað, so er hetta í sjálvum sær ikki ein trygd fyri, at tú kemur at trívast og mennast. Tøknin kann vera eitt amboð í frálæruni, men kann ikki einsamalt standa fyri frálæruni.

    Rithøvundurin Thornton Wilder, hevur einaferð sagt tað soleiðis: « Tann sum lærir eitt fremmandamál, heilsar vakurt uppá eina aðra tjóð.»

    Tey, sum flyta til Føroya, ynskja at heilsa upp á okkara tjóð, og tey hava øll eitt ynski um at koma at trívast og mennast.

    Vit deila hetta ynski við teimum, og tískil mugu vit eisini alla tíðina virka fyri, at tey fáa tey neyðugu amboðini til hetta, og her er eitt tað týdnigarmiklasta amboðið okkara mál og mentan.

    Hjartaliga til lukku nú tit eru komin á mál við hesari útbúgving, og takk fyri at tit hava valt at virka fyri, at tey, sum koma til okkara oyggjar fáa høvi til at heilsa uppá okkara tjóð, og gerast ein partur av henni.

  • Røða til kveikingardag hjá SSP 1.feb. 2024

    Góðan morgun og hjartaliga vælkomin øll somul, ið virka innan SSP- arbeiðið

    Ætlar tú at ganga skjótt, so skalt tú ganga einsamallur, men ætlar tú at ganga langt, so skalt tú fylgjast við øðrum, soleiðis ljóðar eitt gamalt afrikanskt orðatak.

    SSP fatar fyrst og fremst um samstarv, har øll, ið virka innan SSP-økið, ráðleggja og skipa arbeiðið saman við øðrum. Samstarvið er galdandi bæði fyri tykkum øll, sum í  tykkara dagliga yrki arbeiða innan SSP-økið og okkum í leiðslubólki og starvsnevnd. Samstarv er grundarlagið undir SSP-skipanini. Í felag at slóða fyri, seta mál, virka, ráðgeva og fyribyrgja. Hetta er fortreytin, so vit í felag náa so langt sum til ber í arbeiðinum at veita børnum og ungdómi okkara førleikar at megna ymisk val, avbjóðingar, og at velja tey mennandi virðini.

    Høvuðsendamálið hjá SSP er at virka fyribyrgjandi við denti á trivnað, har vit fremja átøk, sum minka um tey fyribrigdi, ið elva til kriminalitet og skaðandi atburð millum børn og ung. Harumframt sum fyribyrgjandi átøk at leggja áherðslu á trivnað og góðar felagskapir. SSP er samstarv millum skúla, sosialar myndugleikar og politi og fatar um børn og ung í aldrinum frá 0 og til og við 17 ár.

    Politiskt eru bygnaðarligar broyting gjørdar innan økið, tá ið nývalda landsstýri fyri einum góðum ári síðani setti sær fyri at savna stóran part av barna- og ungdómsøkinum í einum ráði, Barna- og útbúgvingarmálaráðnum. Tað er tí sami landssstýrimaður, sum umsitur skúlaverkið, dagstovnar, barnavernd og Gigna. Henda skipan gevur nakrar serstakar møguleikar at menna og samskipa barna– og ungdómsøkið, men tað er samstundis ein stór ábyrgd og avbjóðing, sum krevur, at vit øll, sum varða av økinum, lyfta í felag.

    Landsstýrismaðurin í barna- og útbúgvingarmálum hevur tí tikið stig til saman við landsstýrisfólkunum í Heilsumálaráðnum, Løgmálaráðnum, Almanna- og mentamálaráðnum og formansskapinum í Kommunufelagnum at orða eina felags kós  fyri at skapa bestu karmarnar um eitt gott lív hjá børnum og ungum í Føroyum.

    Visjónin er, at Føroyar skulu verða besta staðið í heiminum hjá øllum børnum og ungum at vaksa upp í. Partarnir eru samdir um at virka í felag fyri at finna loysnir, sum kunnu sameina tænastur, sum verða veittar børnum og ungum, so at tey kunnu mennast og trívast.

    Samstundis er sjøtul settur á eina verkætlan, eisini kallað Barnaverkætlanin, sum allir partar hava góðkent. Málið er at seta barnið í fremstu røð, tá ið tænastur verða veittar frá ymsu  pørtunum og at virka í felag, so at tænasturnar verða samskipaðar, fyri at røkka einum so góðum úrsliti sum møguligt.

    Hetta er ein spennandi verkætlan, sum eg leggi stóran dent á at fáa at virka til fulnar. Her hava vit ein gyltan møguleika at taka lógvatak saman bæði um fjøldina og einstaka barnið og tann unga og at gera fyriskipanir, har vit í felag samstarva um menningarátøk og at finna loysnir.

    Um tú skalt náa langt og røkka málinum sum landsstýrismaður, so mást hava fylgiskap og undirtøku bæði politiskt og frá undirliggjandi stovnum, men ikki minst frá øllum tykkum, sum í tykkara dagliga yrki varða av økinum, børn og ung.

    Á kveikingardegnum í dag verður serligt fokus sett á foreldraleiklutin, sum er so sera umráðandi í barnsins uppvøkstri og menning. Foreldrini eru tey týdningarmestu í barnsins lívi. Foreldrini hava ein avgerandi leiklut í uppalingini, at vísa umsorgan, kærleika, nærveru og vera fyridømi á ymsan hátt. Hetta ávirkar bæði barnsins atferð og persónmensku, og er tað støði ella fyrimynd, sum barnið byggir víðari á. Góð viðurskifti millum børn og foreldur fremur ró, stabilitet og hjálpir barninum at finna fótafesti í truplum støðum og hevur eisini ávirkan á lívsmeistring.

    Vit menniskju eru ymisk og hava ymiskar førleikar. Tí eru tað ikki øll foreldur, sum megna ta stóru uppgávuna, sum er at vera foreldur. Støðurnar eru eisini ymiskar, og eisini førleikarnir og avbjóðingarnar bæði hjá foreldrunum og børnunum. Tað er tí okkara ábyrgd, sum arbeiða innan økið, børn og ung, at veita ta hjálp og tænastu, sum til ber og í røttum tíma. Hetta eru mál, vit hava sett okkum í Barnaverkætlanini, og eisini at bíðitíð ella viðgerð frá myndugleika til myndugleika ikki verður ein forðing í barnsins menning.

    Tað  kann vera krevjandi á ymsan hátt at vera foreldur í dagsins samfelagi. Eg havi tí  sett mær fyri at bøta um hesi viðurskifti, og havi sett arbeiði í verk, har tað skal standa foreldrum í boði at fáa ráðgeving í mun til vanligar gerandis trupulleikar. Tað er sera umráðandi, at foreldur í truplum støðum ella foreldur, sum eru í iva um, hvat rættast er at gera, fáa hjálp og ráðgeving so skjótt sum til ber. Hetta skal vera eitt lággáttartilboð, har ikki er neyðugt við skráseting og at fara umvegis barnavernd.

    Eg eri sannførdur um, at tit í SSP skipanini gera eitt stórt arbeiði bæði SSP- ráðgevingin, og tit sum arbeiða í økjunum, dagstovni, skúla, barnaverndartænastu og í løgregluni. Tit hava eisini eitt samskipandi arbeiði við felags fundum í barnaverndarøkjunum. Í ársætlanini, Mál og mið, eru løgd arbeiðsøki fyri árið, har fleiri eisini eru afturvendandi millum annað, ung og lívið og góðir miðlavanar. Eg taki hesi evni fram, sjálvt um lívsmeistran og onnur evni eisini er eins umráðandi.

    Tað er sera umráðandi at raðfesta tey evni, sum eru avbjóðingin bæði hjá teimum ungu og foreldrunum. At taka foreldrini við upp á ráð í spurningum, har foreldrini kunnu virka fyri, at ung hava eitt heilsugott og virkið ungdómslív uttan royking og rúsdrekka er eitt gott átak. Hetta, at foreldur eru saman og umrøða sín leiklut, er sera viðkomandi, tí nógvar normar seta vit eisini í felag. Foreldur kunnu verða ivandi, tá ið barnið gerst tannáringur, um hvat er rætt at gera, og hvørji mørk vit skulu seta. Vit vita, at tey ungu vilja vera og gera sum hini, ella sum tey halda, at hini gera og ynskja eisini ofta at víðka mørkini. Hesir foreldrafundir, sum skúli og SSP skipa fyri eru eitt umráðandi átak at skipa felags fatan um tannáringaárini. Tað er eisini ein sannroynd, sum nógv vísa á, sum arbeiða við børnum og ungdómi og eisini tey, ið virka innan rúsevnisviðgerð, at børn og ung, sum trívast og eru partur av einum sunnum felagsskapi, eru í nógv minni vanda fyri at koma út í rúsevnis- ella rúsdrekkatrupulleikar.  

    Eg vil tí inniliga heita á tykkum í SSP skipanini, takið samrøðuna við tannáringin, sum er við at koma sær í óføri, sjálvt um hann er víkjandi, gerið so tað, tit kunnu saman við foreldrunum at fáa unglingin í tal og veita honum hjálp at koma burtur úr støðuni. Í slíkum førum er neyðugt at hava amboð og fyriskipanir at kunna fáa tann unga at velja at verða saman við øðrum javnaldrum til felags átøk í einum mennandi umhvørvi. Hetta sama ger seg eisini galdandi, tá ið talan er um skúlafráveru og mistrivnað. Um einki verður gjørt, og støðan bara versnar, so er skjótt at koma á eina glíðibreyt. Tí er fyribyrging og at seta inn tíðliga tað, sum er mest umráðandi og at gera umstøðurnar, so at barnið og tann ungi trívist.

    Einsemi tykist at vera ein stór avbjóðing hjá teimum, sum ikki luttaka í ítrótti ella øðrum frítíðarlívi.  Telda, teldil og snildtelefon spæla ein stóran leiklut í lívinum hjá børnum og ungum. Summi ung hava mestu kontakt við onnur ung á netinum, og bæði børn og ung nýta nógva tíð til telduspøl. Hetta er ein vaksandi avbjóðing, sum bæði foreldur og skúli eiga at verða ansin um, serliga tí at hetta er øðrvísi samskifti og samvera enn tað persónliga sambandið og kann eisini føra til einsemi.

    Harumframt vísa trivnaðarkanningar, bæði í 2019 og 2023, at børn og ung í fólkaskúlanum verða happað á netinum og fáa særandi boð ella myndir sendandi, og at tær verða sendar til onnur. Átakið “Góðir miðlavanar” er partur av fyribyrgjandi arbeiðshættunum hjá SSP og vendir sær til børn, foreldur, lærarar og skúlan um, hvussu børn og ung í Føroyum kunnu ferðast á netinum á ein skilagóðan hátt. Hetta er eisini eitt bæði neyðugt og viðkomandi átak, sum uttan iva kann gera mun, tí framvegis eru tað nógv børn og ung, sum kenna seg happað á netinum. Í átakinum, Góðir miðlavanar, verður dentur lagdur á, at vit øll hava eina felags ábyrgd at tryggja, at okkara børn og ungu trívast á netinum, og at hetta hoyrir saman við trivnaðinum hjá flokkinum.

    SSP- samstarvið, sum byrjaði í 2008, hevur havt stóran týdning, helst serliga innan fólkaskúlan, har skipanin byrjaði. Í felagsskapi hava tit nátt langt og bygt eina skipan, sum virkar. Arbeiðsøkið er seinni víðkað til at fata um øll børn og ung frá 0- til og við 17 ár. Tað er týdningarmikið, at vit framhaldandi hava eitt skipað samstarv millum viðkomandi myndugleikar um átøk at fyribyrgja sosialar trupulleikar, rúsevnismisnýtslu og at fyribyrgja kriminalitet. Soleiðis, at vit kunnu møta børnum og ungum við ymsum avbjóðingum. Skipanin eigur uttan iva at verða dagførd og ment, sum m.a. varð mælt til í heildarætlanini um at fyribyrgja og tálma rúsevnismisnýtslu frá 2022. Eg fari at hyggja eftir teimum økjum, eg umsiti við atliti at samskipan,  innihaldi og arbeiðstíð.

    Eg takki tykkum fyri gott arbeiði og ynski tykkum blíðan byr í arbeiði tykkara, og at tit á kveikingardegnum í dag fáa viðkomandi íblástur til tykkara arbeiðið innan SSP- samstarvið.

  • Sankta Frans Skúli 90 ár – 8. desember 2023

    Røða hjá landsstýrismanninum –

    Hey tit øll, bæði vaksin og ung,

    Eg eri ein av teimum, sum bara elski at sleppa í føðingardag, so fyrst av øllum túsund takk fyri, at eg eri boðin við her í dag.

    Eg veit ikki, um tit kunnu gita, hvussu gamla eg eri, men eg kann leggja út við at siga, at eg eri IKKI líka so gamal sum tykkara skúli her, sum í dag fyllir heili 90 ár.

    Hugsa tær, at blíva heili 90 ár, tað er flott.

    Í Føroyum hava vit nógv flott fjøll, sum í dag eru eitt sindur kavaklødd. Tá man gongur niðan á eitt fjall, so kann tað vera, at man gerst eitt sindur móður, men jú longur upp man kemur, jú betur útsýni fær man; man kann síggja oman á heimbygdina  / bý sín, yvir á aðrar oyggjar og bygdir.

    Soleiðis er tað eisini við aldrinum. Astrid Lindgren, sum tit óivað kenna frá Pippi, segði einaferð soleiðis: aldur er sum at klatra niðan á eitt fjall: man gerst eitt sindur móður ávegis, men man fær eitt betur útsýni.

    Astrid Lindgren dugdi so sera væl at skriva søgur, men veruleikin er tann, at tú og eg eru við til at skriva søgur hvønn dag; hetta gera vit t.d., tá vit eru saman við øðrum. Okkara gerðir og okkara orð eru við til at skriva bæði lívssøguna hjá okkum sjálvum, men eisini hjá vinmanni ella vinkonu okkara, tí vit ávirka jú øll hvønn annan. Tí er tað eisini sera umráðandi at leggja sær í geyma, at vera við til at skriva góðar søgur.

    Hvat er so tann góða søgan?

    Jú eg hugsi, at nógv av tykkum kanska kenna søguna, tá Pippi helt føðingardag. Har var milt sagt eitt sindur rokaligt, tí bæði Annika, Tummas, men eisini Harra Nilson og hesturin hjá Pippi vóru boðin við, og øll fingu tey køku og kakao, eisini Harra Nilson og hesturin.

    Annika og Tummas høvdu keypt gávu til Pippi, tí tað plagar man jú at gera. Men tað serliga við Pippi var, at hon á føðingardegi sínum, sjálv valdi at geva gestunum eina gávu, og minnist meg rætt, so fekk Annika eina brosju og Tummas eina floytu.

    Pippi skrivaði her eina góða søgu fyri tey, hon var saman við, fyri Tummas, Anniku, ja enntá fyri hestinum og Hr. Nilson, tí hóast hon líkasum átti henda dagin, so valdi hon at gera dagin til nakað heilt serligt fyri tey eisini.

    Pippi er ein íspunnin persónur, men nógvir persónar, bæði personar, sum sum liva í dag, og persónar, sum hava livað fyri mongum árum síðani, hava víst okkum, hvussu vit kunnu vera við til at skriva góðar søgur, tá vit hjálpa øðrum.

    Ein av hesum persónunum er millum annað Frans av Assisi, sum livdi fyri nógvum 100 árum síðani, og sum hesin skúli eisini er uppkallaður eftir; hesin maður valdi eitt lív í tænastu fyri onnur, og var harnæst eisini kanska at rokna sum ein undangongumaður, tá vit hugsa um atlit at náttúru og tilfeingi, tí hetta var nakað hann eisini hugsaði nógv um. Hann ynskti at vera við til at skriva ta góðu søguna.

    Vit hátíðarhalda í dag 90 ára føðingardag hjá tykkara skúla. Eg hugsi, at um veggirnir í skúlastovunum her kundu sagt frá søgum, so høvdu vit hoyrt nógvar søgur, bæði stuttligar og kanska minni stuttligar.

    Vit høvdu kanska hoyrt stuttliga søgu, har ein lærari ella næmingur antin gjørdi ella segði okkurt stuttligt. Men eg hugsi, at veggirnir eisini høvdu kunnað sagt frá einari keðiligari søgu, har ein næmingur kanska føldi seg einsamallan, ella tá ein næmingur á ein ella annan hátt fekk at vita og føla, at hann ella hon, ikki var líka góð sum hini.

    Vit, eg og tú, skulu skriva tær góðu søgurnar. Tit børn eru á veg niðan á fjallið, og sum tit eldast, so fáa tit betur og betur útsýni; tit læra nógv gott fakligt her í Sankta Frans Skúla, so sum at skriva og lesa, men tað, sum er mest umráðandi at læra, er hetta: at vera eitt gott menniskja. At vera við til at skriva eina góða søgu hvønn dag bæði fyri tykkum sjálvi, men eisini fyri tey, tit eru saman við.

    Eg veit, at tit her í skúlanum er røsk til hetta, og hava tit eisini upp til henda dag prógvað hetta. Eitt nú hava tit, sum ganga í 7 flokki, verið á gátt hjá grannunum við flottari krukku við nýbakaðum køkum og bjóðað teimum í føðingardag; hetta var flott, og hetta var júst tað, ið Pippi gjørdi, tá hon sum føðingardagsbarn valdi at gera dagin til nakað serligt fyri gestirnar, við at geva teimum eina gávu.

    Eg veit, at tit øll, bæði næmingar og starvsfólk, hava verið við til at fyrireika henda dag, og eg kann sum landsstýrismaður bara siga: takk ! Takk fyri, at tit gera so nógv burturúr, og takk fyri, at tit veruliga við hesum vísa, hvussu góð tit eru við skúlan, og hvussu góð tit eisini eru við hvønn annan og okkum sum gestir.

    Hjartaliga til lukku við 90 ára føðingardegnum, og bestu ynskir frameftir.

  • Røða í sambandi við handan av Pisa frágreiðingini fyri 2022

    Røða í sambandi við handan av Pisa frágreiðingini fyri 2022

    Fyrst vil eg takka tykkum frá Námsvísindadeildini og tykkum frá Námi fyri hetta megnararbeiði, tit hava gjørt í samband við hesa frágreiðingina tit hava gjørt, og ikki minst takk fyri tykkara framløgur.

    Sum landsstýrismaður á hesum økinum vil eg siga, at eg taki hesi úrslitini í allar størsta álvara.

    Vit skulu minnast til, at hetta ikki eru úrslitini frá fráfaringarroynd fólkaskúlans, um so var, so hevði eg verið stúrin. Tey úrslitini plaga nevniliga at verða góð, og tey geva eina heilt aðra jaliga mynd av førleikunum hjá næmingum fólkaskúlans.

    Og vit vita, at føroyingar sum heild er eitt vælútbúgvið fólk, og at Føroyar er væl áleiðis at gerast eitt framkomið vitanarsamfelag, har vit áhaldandi menna okkara førleikar og við gransking menna nýggja vitan, og at føroyingar sum arbeiðskraft hava gott umdømi í øðrum londum.

    Men hóast okkara úrslit í PISA royndunum kundu verið betri, so meti eg ikki, at vit bert skulu finnast at PISA royndunum og steðga við PISA ’og stinga alt í sekkin’.

    Vit eiga heldur at bretta upp ermar og brúka hetta sum eitt av mongum amboðum, har vit kunnu samanbera okkara úrslit við úrslit hjá næmingum í øðrum londum. Vit eiga at verða forvitin um, hvat úrslitini fra PISA royndunum siga um okkara fólkaskúla.

    Vit skulu ikki lata PISA royndir og PISA úrslit stýra okkara skúla, har vit eintýðugt tillaga okkara skúla fyri at fáa góð úrslit í PISA. Men PISA er ein roynd millum aðrar, og eitt metingaramboð millum onnur, sum mátar ávísa vitan og førleikar hjá okkara næmingum.

    Her er neyðugt at geva ans, hvat tað eru fyri førleikar, sum PISA royndirnar leggja dent á at kanna. Og so saman reflektera og spyrja okkum sjálvi, hvørjar av hesum førleikum vit skulu leggja áherðslu á at menna. Til dømis leggur PISA stóran dent á førleikarnar at BRÚKA sínar lærdu førleikar í dagsins samfelag og til lívið, og ikki bara sum ástøðilig vitan í ávísari lærugrein, men sum vitan og førleikar, ið eisini tørvur verður á frameftir her í 21 øld.

    Nú er tað serliga í støddfrøði, at afturgongdin hjá okkum er lutfalsliga stór í mun til seinast, og her er tað vert at kanna og vita, hvørjar orsøkirnar munnu verða til hetta. Í hvønn mun brúka okkara næmingar tøknina skilvíst sum eitt gagnligt amboð í støddfrøði.

    Í lesing er eisini lítil afturgongd, men her er afturgongdin minni enn hjá okkara grannalondum.

    Í náttúruvísind er eisini afturgongd.

    Ofta er PISA heitt kjakevni, beint tá og eftir úrslitini verða kunngjørd, men kanska ov lítið uppmerksemi, áðrenn og meðan PISA royndirnar eru. Men møguliga skulu vit áðrenn royndirnar gera eitt sindur meira burturúr at kunna, upplýsa og greiða frá, hvat endamálið er við PISA, hvat PISA er, og hvørjar ávísar førleikar PISA kannar.

    Hetta soleiðis at lærarar og næmingar síggja meining og virði í PISA, og harvið motiverast til at gera sítt allarbesta til royndirnar. Tá høvdu úrslitini ivaleyst verið betri, um hugburðurin og eldhugurin var stórur at gera sær ómak til PISA. Oftast eru úrslit tengd at motivatión, stremban og ídni.

    So er spurningurin um vit seta JA ella NEI hattin uppá eftir at hava fingið upplýst hesi úrslit. Her er í hvussu so er nokk at tríva í. Sum skúlaverk og sum skúlamyndugleiki, so eiga vit at fara jaliga og granskandi til verka og kanna nærri hesi úrslitini, og vita hvar innsatsirnir skulu málrættast.

    So enn einaferð takk til tykkum, sum hava staðið fyri hesum framløgum, og vit taka hetta við okkum í okkara arbeiði frameftir.

    Takk fyri!

  • Røða hjá landsstýrismanninum – Altjóða barnarættindadagur í Fuglafjarðar skúla 20. november 2023

    Góðu næmingar, góðu lærarar og øll tit, sum so ella so stuðla arbeiðið við at menna næmingaráðini og geva næmingunum eina rødd.

    • Eg eri glaður at fáa hetta høvi at siga nøkur orð og at hitta tykkum
    • Eg eri takksamur fyri tykkum ungu: at tit eru so røsk ...... so dugnalig.... og so virkin.

    Tit ungu síggja heimin við frískum eygum.

    Tit hava hugflog, .......tit tora at hugsa stórar tankar, ...... tit tora at seta spurningar, og tit tora at traðka fram.

    Tit síggja ikki forðingar, sum vit eldru kanska av ringum royndum hava gjørt okkum gjøgnum lívið, og avmarkað okkum eldru.

    DRÍVIÐ á við at gera tykkara dreymar til veruleika!

    Í dag er altjóða barnarættindadagur, og tað eiga vit øll at vera takksom fyri og gev ans. Tí tað er als ikki sjálvsagt.

    Takk fyri, at tit í Fuglafjarðar skúla seta dagin á breddan.

    Í 1992 samtyktu Føroyar altjóða barnarættindasáttmálan. Í sáttmálanum eru týdningarmiklar reglur um rættindi hjá børnum. Sáttmálin er galdandi fyri øll børn og ung undir 18 ár.

    Hví er tað umráðandi, at børn hava rættindi? Tí tað er okkara skylda, sum vaksin, at hjálpa, stuðla og hava umsorgan fyri øllum børnum.

    Nakrar av teimum týdningarmiklastu reglunum í sáttmálunum siga nakað um:

    • At børn hava rættindi uttan mun til, hvussu tey síggja út, hvat tey trúgva uppá, og hvaðan tey koma
    • At vaksin skulu gera tað, sum er best fyri børn
    • At børn hava rætt til at liva. Landið, sum barnið býr í, skal hjálpa barninum at hava eitt gott lív
    • At børn hava rætt til at hava sína egnu meining, og hana skulu tey vaksnu virða

    Ein barnarættindasáttmáli er ikki ein lóg, tí kann ein ikki revsast, um man ikki fylgir henni. Men er tað so, at ein myndugleiki, so sum t.d. ein kommuna, barnaverndin, politi, skúli o.a. hava tikið eina avgerð, sum viðvíkur einum barni, og barnið heldur, at avgerðin er skeiv, kann barnið klaga til Løgtingsins umboðsmann.

    Sjálvt um talan ikki er um eina lóg, so hava tey londini, sum hava góðtikið barnarættindasáttmálan, lovað, at tey skulu gera sítt allarbesta fyri at tryggja, at tær 54 greinarnar í sáttmálanum verða hildnar. Tey hava lovað, at landsins lógir skulu vera í samsvari við barnarættindasáttmálan. Tað merkir, at tá vit í Løgtinginum smíða lógir, eiga vit altíð at hava barnarættindasáttmálan við í arbeiðinum, tá tað um børn og ung ræður.

    Eg kenni tað sum mína “fornemstu” uppgávu sum landsstýrismaður í barna- og útbúgvingarmálum at tryggja barnarættindi fyri øll børn í Føroyum.

    Í sáttmálanum stendur, at børn hava rætt til at siga, hvat tey hugsa, um alt tað, ið hevur við børn at gera.

    TIT hava rætt til eina rødd. - Sjálvt um hvør einstøk rødd kann tykjast lítil, so kann hon hava ein ómetaliga stóra ávirkan og verða virðismikil.

    Malala Yousafzai hevur víst okkum á, at ein einkult rødd kann broyta heimin. Malala byrjaði longu sum tannáringur at stríðast fyri at rættindum í heimlandinum Pakistan. Hon stríðist fyri rættindunum hjá gentum til at fáa eina útbúgving. Hon brúkti nógva orku upp á at skriva ein blogg mótvegis Taliban. At byrja við skrivaði hon sum dulnevnd, men seinni alment, við góðum stuðli frá pápa sínum. Taliban er av teirri áskoðan, at gentur og kvinnur skulu hava avmarkaða atgongd til útbúgving. 15 ára gomul bleiv Malala skotin. Tað var sera ivasamt, um hon megnaði at yvirliva, men tað gjørdi hon. Vit høvdu øll skylt, um hon ikki hevði orkað at hildið áfram at stríðast.

    Men Malala gavst ikki. Hon brúkar enn sína rødd. Hon brúkar røddina, til eisini at tosa fyri øll tey, sum ikki hava fingið møguleikan, ella av øðrum orsøkum ikki megna at tala at. Hennara dirvið og treiskni hevur prógvað fyri okkum, hvussu týdningarmikið tað er: at siga frá, brúka okkara rødd og berjast fyri okkara rættindum.

    Tá vit tosa um barnarættindi, tosa vit ikki bert um rættin til útbúgving, góða heilsu ella tryggan og góðan uppvøkstur. Tað snýr seg eisini um rættin at verða hoyrdur.

    Røddirnar hjá tykkum, ið eru vald at sita í næmingarráðunum, eru eisini týdningarmiklar. Tit hava bæði møguleikan og vald til at ávirka avgerðir, sum hava við tykkum at gera. Tit hava møguleika at ávirka skúlans leiðslu og meira enn tað. Tit hava somuleiðis eisini møguleikan at senda boðskapin uppeftir í skipanunum, til myndugleikarnar, so sum til t.d. til mín sum landsstýrismann. Eitt dømi um hetta er, er í sambandi við hoyringarnar/tjakið í mun til, um vit skulu hava vetrarfrí ella ikki. Enn er endaliga avgerð ikki tikin í hesum málinum, men tykkara íkast er ein partur í viðgerðini saman við øðrum viðmerkingum.

    At enda vil eg líka nevna Barnaverkætlanina. Tit hava kanska hoyrt eitt sindur um hana í miðlunum. Í stuttum snýr hon seg um, at vit í politisku skipanini royna at gera lógir og skipanirnar til børn og ung so góðar sum til ber. Endamálið er, at Føroyar skal verða heimsins besta land hjá øllum børnum at vaksa upp í. Hetta er eitt stórt mál og tekur langa tíð.

    Fyri eini viku síðani, høvdu vit eina ráðstevnu fyri á leið 300 fólkum í Norðurlandahúsinum. Har umrøddu vit, hvussu vit kunnu náa hesum málinum. Har komu nógv góð hugskot fram. Men hetta er bara byrjanin, vit fara eisini at skipa eitthvørt átak, so at børn og ung eisini kunnu koma til orðanna. Tá kann eg ímynda mær, at næmingarráðini á onkran hátt koma at hava ein aktivan leiklut.

    At enda vil eg bara minna tykkum á, at eins og Malala hava tit bæði rætt og skyldu til, at tala at, og koma við skilagóðum uppskotum, so at vit kunnu tryggja okkum, at Føroyar kann verða heimsins besta land at veksa upp í og at liva í.

    Takk !

  • Ársins Íverkseti - 20. oktober 2023

    Røða hjá landsstýrismanninum hildin í Mentanarhúsinum í Fuglafirði fríggjadagin 20. oktober 2023

    Ársins Íverkseti

    Ársins Íverkseti er ímyndin av íverksetan.

    Ársins Íverkseti hevur ment eina vøru, ið er eitt hent amboð hjá alskyns fyritøkum og stovnum bæði í Føroyum og uttanlands. Fyritøkan er sera skjót at tillaga sína vøru til tað, sum marknaðurin ynskir. Hetta ger vøruna til nakað serligt, og eyðkennir eisini teirra máta at arbeiða uppá.

    Fyritøkan hevur megnað at gera seg galdandi í kappingini bæði á føroyska og útlendska marknaðinum. Marknaðurin hjá fyritøkuni kann vera allur heimurin, og tí hevur ársins íverkseti eisini týdning fyri føroyska vinnulívið og samfelagið.

    Ársins Íverkseti hevur havt góð fíggjarlig úrslit, síðan fyritøkan varð sett á stovn, og er tí eisini ein fyrimynd á hesum økinum fyri aðrar nýggjari fyritøkur. Umleið 7 fólk eru knýtt at fyritøkuni.

    Við sínum dirvi, áræði og nýhugsni, hevur Ársins Íverkseti ikki bert lagt seg eftir eini ávísari vinnugrein ella einum ávísum marknaði, men heldur víst á broytingarsinni í teirra tilgongd.

    Tað eru teir báðir Jaspur Langgaard og Reimund Langgaard, sum eiga og reka fyritøkuna, sum í ár fær heiðurin Ársins Íverkseti.

    Ársini Íverkseti 2023 er Intra.

    Hjartaliga til lukku!

  • Hátíðarhald í Skúlanum á Giljanesi - 15. oktober 2023

    Røða hjá Djóna Nolsøe Joensen, landsstýrismanni, í sambandi við hátíðarhald 15. oktober 2023 - 2. byggistig í Skúlanum á Giljanesi verður tikið í nýtslu.

    "Sig mær tað og eg gloymi tað

    lær meg tað og eg minnist tað

    drag meg inn í tað, og eg læri tað"

    Nakað soleiðis segði Benjamin Franklin fyri mongum árum síðani.

    Hugsi tey flestu av okkum, sum eru her í dag, mugu ásanna, at tað, sum liggur handan setningin hjá Benjamin Franklin, er sera beinrakið.

    Við sínum orðum vísir Benjamin Franklin nevnliga á, at vit læra best, tá vit verða drigin við inn í tað, sum fer fram, ella sagt við øðrum orðum, tá vit sleppa upp í part.

    2. byggistig av Skúlanum á Giljanesi, sum nú stendur liðugt her, fevnir millum annað um hølir til tónleikastovu, heimkunnleika, handarbeiði og felagsøkir, sum tryggja næmingunum møguleika at savnast í smærri bólkum, har til ber at slappa av, tosa saman ella bara at vera.

    Her er talan um hølir, sum á serligan hátt snúgva seg um tað, sum liggur aftanfyri setningin hjá Benjamin Franklin:

    • Í tónleikinum veðra vit jú drigin við inn í eina verð, har læring fer fram, og har vit kunnu vera

    • í samspæli við onnur

    • Í hondarbeiðinum kunnu vit søkja inn í ein heim, har vit við at vera virkin verða drigin við tí listarliga og harvið læra,

    • og í felagsøkinum kunnu vit verða drigin við inn í ein felagsskap, sum eigur at rúma einstaka næminginum, sum hann er, og har til ber at læra av øðrum og frá sær sjálvum

    Talan er tí um eitt byggistig, sum í sera stóran mun fevnir um hølir, har næmingurin sleppur upp í part, og har næmingurin fær loyvi til at undrast og skapa og harvið læra og mennast.

    Harnæst haldi eg, at tað er deiligt at síggja, at mann hevur valt at byggja ein bygning, sum er sera tíðarhóskandi, og sum tekur atlit at, hvussu tey ungu eru og hugsa í dag; ein bygning, sum gevur teimum rúm til at savnast og til bara at vera.

    Tvey ár eru nú síðani henda verkætlan varð bjóðað út, og í dag hátíðarhalda vit so, at hon nú er liðug. Talan er her um eitt byggistig, sum í høvuðsheitum fevnir um hølir til hádeild, men tá hugt verður eftir tí samlaðu verkætlanini, so gleðir tað meg at síggja, at mann við 1. og 2. byggistig tryggjar, at eisini so týdningarmikil umráði sum serøkið og heilsusystraskipanin hava fingið betri umstøður.

    Kommunan lýsir Førleikastovuna og serøkið sum vitanardepil skúlans, og vísir henda lýsing okkum, at tit veruliga hava tikið inklusióntankan til tykkum. Tit ynskja ein skúla, sum rúmar øllum næmingum á bestan hátt, og ein skúla, sum hevur skikkað og viðkomandi undirvísingartilboð til einstaka næmingin óansæð tørv.

    Harnæst er tað fantastisk at síggja, at mann í hesari verkætlan eisini hevur minst til at gagnnýta eitt tað mest týdningarmiklasta tilfeingi, sum vit fáa fyri einki í Føroyum, og tað er náttúran og útsýnið. Skúlin fellir væl inn í lendið.

    Sum landsstýrismaður í barna- og útbúgvingamálum kann eg ikki annað enn fegnast um, at góðir karmar til komandi ættarlið framhaldandi verða raðfestir ovarlaga.

    Tit hava sum kommuna valt at raðfesta komandi ættarlið við at fara undir hetta byggistig, og er hetta ein íløga bæði í tann einstaka næmingin, lokalsamfelagið, ja í Føroyar sum heild.

    Fyri nøkrum mánaðum síðani fekk eg handað eitt álit í sambandi við møguligar broytingar av fólkaskúlalógini, og var eitt av tilmælunum nevnliga, at handaligu og listarligu lærugreinirnar skulu uppraðfestast. Hesar lærugreinir hava stóra ávirkan á bæði læring, menning og trivnað hjá tí einstaka, og tískil eri eg sera glaður um, at eisini hesar lærugreinir nú fáa bestu sømdir í tykkara skúla.

    Eg ynski tykkum hjartaliga til lukku við hesum bygningi, og eg veit, at talan her er ikki bara um eitt byggistig í ein fysiskan bygning.

    Fleiri myndir síggjast her.

    Myndina eigur jn.fo.

  • Skúlaleiðaradagur (Fólkaskúlin) - 13. september 2023

    Røða á skúlaleiðaradegnum á Hotel Hafnia, 13. september 2023 

    Góðu skúlaleiðarar

    Tá eg hugsi aftur á mína tíð í Runavíkar skúla og um mín skúlastjóra, so minnist eg serliga aftur á  eina serstaka hending. Hetta var einaferð í skúlagarðinum, tá eg føldi meg keddan og einsamallan. Í tí løtuni var tað júst skúlastjórin Arne Ludvig, sum legði merki til mín og kom yvir til mín. Hann gav mær eitt vinaligt smíl og byrjaði síðan at tosa við meg um dystin hjá mær og mínum liði, sum hann hevði verið áskoðari til dagin fyri, og knappliga stóðu vit har í lívligum kjaki....

    Hetta kann tykjast banalt og einki-sigandi, men fyri meg sum menniskja og næming hevði hetta alstóran týdning, og eg eri neyvan nakað eindømi! Arne gekk høgt uppí at rúma øllum, og serstakliga góður var hann til at taka sær av og hjálpa næmingum við serligum tørvi, og hvørja ferð eg reflekteri um hugtakið inklusión, so ímyndi eg mær, hvussu Arne fyrimyndarliga hevði rúmað hvørjum einstøkum næmingi.

    At skúlastjórin, sum ofta er so upptikin við øllum møguligum, at hann steðgaði á og gav sær stundir til mín. Tað, tit brúka tykkara tíð og orku uppá, hevur sanniliga stóra ávirkan á bæði lærarar, foreldur, nærumhvørvi, bygdina og ikki minst á næmingar.

    Tykkara gerðir og avgerðir hava týðandi avleiðingar fyri tykkara næmingar, og fyri framtíðina í Føroya landi, tí tað eru tykkara næmingar, sum í framtíðini koma at mynda og víðarimenna okkara samfelag. Tað er mín vón, at tit eisini minnast til at steðga á og hyggja rundanum tykkum, tað veri seg í lærarastovuni, í gongini og úti í skúlagarðinum. Um onkur tykist keddur ella einsamallur, ja so kunnu tit veruliga gera mun við at vísa teimum, at tú veruliga ert áhugaður í teimum, teirra trivnaði og menning. Tá í tíðini var inklusiónshugtakið sum so ikki at hoyra á manna tungu, tó er Arne Ludvig enn í dag mín fyrimynd í mun til inklusión, tí hann rúmaði øllum, og hetta má verða aðalmálið fyri inklusión.

    Eg eri sannførdur um, at tá børn veruliga kenna seg sædd, hoyrd, og tá tey verða spurd, ja so skulu tey nokk koma við teirra íkasti. Og tá vit av heilum huga við forvitni spyrja tey, ja tá kunnu tey óivað gera okkum vaksnu varug við aðrar, øðrvísi og betri mátar at gera tingini uppá. Tá kunnu tey verða við til at síggja og menna nýggjar kreativar loysnir fyri skúlans virksemi.

    Tí frøddi tað meg almikið, tá eg sá skránna fyri skúlaleiðaradagin í dag, har ljós verður varpað á  týðandi evnini barnarættindi og barnasýn. Tí sum eg nevndi omanfyri, hevur tað avgerandi týdning, at vit taka okkara børn og næmingar við upp á ráð. So seint sum í síðstu viku var ársfrágreiðingin frá 2022 frá Løgtingsins umboðsmanni til viðgerðar í Løgtinginum. Á síðu 48-49 í ársfrágreiðinginí var víst á kanning av næmingaráðum í fólkaskúlum, frískúlum og serskúla. Í kanningini, sum verður løgd fram her seinni í dag, varð m.a. víst á, at næmingaráð enn ikki vóru sett á stovn í fleiri skúlum, ið hava 5. flokk ella eldri floksstig. Hetta hóast tað er ásett í § 56 í Fólkaskúlalógini, at «Til hvønn skúla, ið hevur 5. ella eldri floksstig, stovna næmingarnir eitt næmingaráð.

    Sum landsstýrismaður leggi eg stóran dent á, at tit lata tykkara næmingar sleppa til orðanna, at tit ikki bara hoyra og síggja, men sanniliga eisini hyggja og lurta eftir teirra gullkornum og virða teirra rætt at bera fram sína meining. Hetta er eisini í samsvari við grein 12 í Barnarættindasáttmálanum hjá ST um, at børn skulu hava rætt til frítt at geva síni sjónarmið til kennar í øllum viðurskiftum, ið hava við barnið at gera.

    Við einum vælvirkandi næmingaráðið kunnu tit verða við til at tryggja næmingum tykkara teirra barnarættindi. Tískil vil eg í dag inniliga heita á tykkum skúlaleiðarar, ið enn ikki hava sett á stovn næmingaráð, um at fáa hetta framt skjótast til ber. Og legg til merkis, at eg í áðni segði VÆLVIRKANDI næmingaráð. Tí tað er ikki nøktandi bert at hava eitt næmingaráð sum eitt eiti, tí lógin sigur tað. Leikluturin hjá einum næmingaráðið skal ikki bert verða at spyrja til ráðs, tá undirhald og tílíkt skal fyriskipast. Eitt vælvirkandi næmingaráð eigur at verða tikið við upp á ráð, tá avgerðir skulu takast í skúlanum, sum hava ávirkan á barnsins skúladag.

    Í Føroyum eru vit flest øll samd um, at Føroyar eisini í framtíðini skal verða eitt fólkaræðisligt samfelag, og at fólkaræðið tí støðugt má varðveitast, verjast og mennast. Ein góð byrjan til hesa fólkaræðisligu menning byrjar longu í okkara barnagørðum og víðari í okkara skúlum, har vit í mun til aldur og búning barnsins skulu stuðla teirra sjálvsmenning. Hetta gera vit í einum læruumhvørvi, sum í verki útinnir endamál fólkaskúlans, sum so fínt er orðað í § 2 í Fólkaskúlalógini, at næmingarnir: ‘kunnu venja síni evni til sjálvstøðuga meting, støðutakan og virkan og búnast í treysti til sín sjálvs og til teir møguleikar, sum eru í felagsskapinum.’

    Við at tit stuðla næminginum til at hugsa sjálvstøðugt, til at seta kritiskar spurningar og at koma við vælgrundaðum grundgevingum, so vilja tit samstundis kveikja teirra áhuga til at luttaka, til at bjóða seg fram og til at verða vald í næmingaráðið. Hetta kann stimbra teirra áhuga til aktivt at menna felagsskapin, og í síðsta enda menna teirra tilvit um at virka fyri samfelagsins besta. Tit hava millum heimsins týdningarmestu størv, tí tit mynda okkara framtíðar borgarar, sum í framtíðini vónandi fara at spyrja sum Kennedy, um hvat tey kunnu gera fyri felagsskapin og fyri samfelagið...

    Sum landsstýrismaður ætli eg sum skjótast (í samsvar við § 56, stk. 3 í fólkaskúlalógini) at gera leiðreglur fyri stovnan av næmingaráðum. Mín ambitión er, at vit kring alt landið fáa skúlar við vælvirkandi næmingaráðum, sum við egnari rødd og góðum grundgevingum tala sína sak. Harnæst at stovnsett verða møgulig næmingaráð í lokalumráðnum, tað veri seg í kommunum ella oynni, og at tað í síðsta enda verður stovnsett eitt næmingaráð fyri alt landið, sum er røddin umboðandi allar næmingar í føroyska fólkaskúlanum, sum á jaligan og konstruktivan hátt kunnu framseta síni ynskir, áhugamál og krøv.

    Her seta vit barnið og næmingin í miðdepilin, tí hvør einstakur næmingur kann við støði í egnum kenslum og tankum venda sær til sítt næmingaráð, og fáa tey at umboða seg og bera fram síni sjónarmið. Eg havi tað barnasýn, at børn skulu sleppa at royna seg, lat tey endiliga gera mistøk og lat tey læra og vaksa av sínum feilum. Vit gera teimum eina bjarnatænastu við at gera ov nógv fyri tey og verja tey móti villum. Lat skúlan verða teirra trygga ‘laboratorie’, har tey eru trygg við at siga sína hugsan, læra at samskifta, samstarva og læra saman og av hvør øðrum.

    Sum kunnugt er mær handað eitt álit við tilmælum um broytingar í fólkaskúlalógini. Her vil eg serliga raðfesta tilmælið um at minka floksstøddina, at tillaga og menna tvílæraraskipanina, at menna flokslæraraskipanina, eins og at raðfesta eftirútbúgving og førleikamenning av lærarum. Bólkar eru settir, sum arbeiða víðari við, hvussu tilmælini ítøkiliga kunnu setast í verk, og eftir ætlan verður sumt sett í verk longu frá komandi skúlaári. Og her í heyst eri eg sera spentur til aðalorðaskifti í Løgtinginum um fólkaskúlan.

    Eitt tað fyrsta eg gjørdi sum landsstýrismaður var at raðfesta játtan til fleiri tímar at menna flokslæraran og til meira leiðslutíð til skúlaleiðslurnar. Tað hevur sera stóran týdning, at tit sum skúlaleiðarar hava góða tíð til at útinna námsfrøðiliga leiðslu. Heildarætlanin fyri kt-umsiting við m.a. skúlaneti og kervi+, er ein stór íløga í skúlaverkið, sum eg vænti og vóni fer at

    lætta um og effektivisera tykkara fyrisitingarligu uppgávur, soleiðis at tit fáa meira tíð og orku til námsfrøðiliga leiðslu.

    Um tit ikki hava tíð, orku og yvirskot til tykkara arbeiði, so varnast tit møguliga ikki tann kedda og troytta flokslæraran, sum hevur tørv á eini upplívgandi hond. Sjálvt um hann tá sýnir avvísandi atburð mótvegis tær, hevur tú so dirvi og áræði, til við einum smíli at insistera upp á kontakt. Megnar tú tá sum skúlaleiðari at vísa hesum lærara uppmerksemi og at upplyfta hann, ja so økir tú møguleikan fyri, at hesin lærarin seinni á degnum varnast gentuna ella dreingin, sum úti í skúlagarðinum følir seg keddan og einsamallan. Minnist til, at tykkara útsagnir, gerðir og atburður sum skúlaleiðarar, kunnu hava SERA jaliga ávirkan á tykkara starvsfólk, næmingar og í heila tikið á stemningin og mentanina í skúlanum. Ein góð gerð ella nøkur góð orð á vegnum kunnu gerast ein fylgisveinur hjá næminginum nærum alt hansara lív. Persónliga var eg sjálvur sera fegin um at ganga í einum skúla, har rúm var fyri teimum við serligum tørvi, og hetta vildi eg ikki verði fyriuttan. Hetta hevur lært meg alt um tolsemi og rúmligheit fyri øllum menniskjum, og hetta livi eg eftir hvønn tann einasta dag. Eg ynski mær ein slíkan rúmligan fólkaskúla kring allar Føroyar!

    Her at enda vil eg takka fyri innbjóðingina, og at eg fái høvi til at bera tykkum eina heilsan her á skúlaleiðaradegnum. Eg ynski tykkum øllum ein góðan og áhugaverdan dag!

  • Mentanardagar 2023 í Fuglafirði - 1. september 2023

    Mentanardagar 2023 í Fuglafirði

    Góðu kambsdalsbúgvar, fuglfirðingar, hellufólk og góðu gestir!

    Takk fyri møguleikan at bera fram nøkur orð, nú Mentanardagar í Fuglafirði aftur eru á skránni.

    Tá eg hugsi um Fuglafjørð, so eru tað mentan og tónleikur, ið allar fyrst renna mær til hugs.

    Bindifestivalur, Fuglafjarðar Gentukór, Frits Johannesen, Alexandur Kristiansen, brøðurnar á Lakjuni og Niels Midjord munnu tey allar flestu her á landi kennast við. Og nú seinnu árini samstarvið um stóra sangleikin hjá 10. flokki, ið hevur framførdur á fyrimyndarligan hátt.

    Tað er sera hugaligt at síggja og hoyra, hvussu hesin mentanararvur livir sítt lív her á leiðini og heldur áfram við somu styrki ættarlið eftir ættarlið.

    Men í Fuglafjarðar kommunu tykjast eisini mentanarlív, andslív og vinnulív ganga hond í hond. Og tað stendur okkum øllum greitt, at her rúmast bæði mentanarlig og vinnulig innovatión í ríkiligt mát. Og nógv eru dømini um tað. Samanrenningin millum mentanarliga og vinnuliga innovatión sæst eisini týðiliga aftur í skránni fyri dagarnar.

    Her á Kambsdali eru vitan, innovatión og útbúgving veruliga í miðdeplinum. Og ganga hesi trý her á staðnum upp í eina hægri eind. Her er miðnámsskúli við sløkum 500 næmingum, eini 1000 privat arbeiðspláss í kommununi og ein røð av innovativum vitanarfyritøkum. KJ, GroAqua og Vónin, bert fyri at nevna nøkur dømi, eru dømir upp á fyritøkur á økinum, ið hava ment seg til at vera innovativar vitanarfyritøkur í altjóða flokki. Fyritøkurnar á økinum eru eisini við til at útbúgva okkara ungu, har tær bjóða seg fram sum lærupláss við eini røð av yrkisútbúgvingum, har lærlingar fáa týðandi førleikar, serliga innan tøkni og framleiðslu.

    Eisini eiga vit at nevna Fablab, ið eisini liggur her. Tí Fablab knýtir júst útbúgving, innovatión og vinnu saman. Fablab gevur tær neyðugu karmarnar og tólini til at menna prototypur, ið kunnu mennast víðari. Og ikki er so langt frá hugskoti til veruleika. Á FabLab fáa einstaklingar og fyritøkur atgongd til eitt nú 3d printara, lasaraskera og CNC tøkni.

    Vit kenna jú øll til hátøkniliga innovatiónsumhvørvið, Silicon Valley, í USA. Og hóast vit kanska ikki eru komin heilt hartil, so hevur onkur loyvt sær at nevna umhvørvið her fyri “Silicon Kambsdal”. Tí vinna og innovatión er partur av DNA’num her á staðnum.

    Fara vit eitt sindur í frásjón renna mær til hugs væl kendu orðini ”Chance favours only the prepared mind” , ið stava frá kenda franska mikrolívfrøðinginum Louis Pasteur. Og sipa hesi orðini til, at uppdaging og nýhugsan, hóast tey kunnu tykjast tilvildarlig, byggja á munagóða og skynsama fyrireiking. Tess meiri tú veit um eitthvørt, jú størri eru útlitini fyri nýggjum uppdagingum. Samfelagsliga leggja vitan og útbúgving tí lunnar undir innovatión og nýhugsan, kunnu vit siga.

    Vit eiga tí eisini at seta spurningin um vit kunnu menna samanrenningina millum vitan, vinnu og innovatión enn meiri. Talan kundi eitt nú verið at ment fleiri hægri útbúgvingar saman við vinnuni og íverksetaraumhvørvinum. Í hesum sambandi ber eisini til at hyggja eftir, hvussu brúgvabygging millum íverksetaravinnu og útbúgving virkar aðrastaðni, samstundis sum vit leggja dent á førleikarnir, sum vit hava tørv á Føroyum.

    Mentanardagar í Fuglafirði eru komnir fyri at vera. Og hesaferð hava tit, eins og undanfarin ár, ment eina spennandi, fjøltáttaða og rúgvismikla skrá fyri mentanardagarnar, ið inniheldur okkurt, bókstaviliga, til allar málbólkar. Og hetta hava tit stórt rós uppiborið fyri.

    Eg haldi, at tað er vert at tríva í skránna. Tí tað er ikki smávegis, sum er at finna í skránni. Til ber eitt nú til at vitja alibrúk, fyritøkur og kreativ verkstøð, fara filosofiskan gongutúr við ferðaleiðara; fara til serstaka konsertuppliving í svimjihylinum ella spáka sær ein túr ígjøgnum serstøku regnskjólagøtuna. Hetta bert fyri at taka nøkur dømir burturúr skránni.

    Harumframt er vert at nevna, at sera nógv er á skránni fyri børnini og barnafamiljurnar. Við øllum frá sonevndum barnamatarbitum til andlitsmáling; kassabilakappkoyring, súkklukapping og ponyríðing til tey smáu. Samstundis sum skipað verður eitt nú fyri parkourøki og beatboxing-verkstovu til tey ungu.

    Sum landsstýrismaður í barna- og útbúgvingarmálum fegnist eg um, at so nógv gott og uppbyggjandi er á skránni, ikki minst fyri børnini og tey ungu. Og er hetta eisini bert ein staðfesting av tí nógva virksemi, sum longu er her í kommununi.

    Í einum annars ofta strongdum gerandisdegi, eru Mentanardagarnir í Fuglafirði eitt kærkomið høvið at steðga á, njóta løturnar og uppliva nakað heilt serstakt saman.

    Og við hesum fáu orðum fari eg at lýsa Mentanardagarnar í Fuglafirði 2023 at vera settir!

    Takk fyri!

  • Nýtt skúlaár á Glasi - 14. august 2023

    Røða á Glasi 14. august 2023

    - Skúlaárið 23/24 á Glasi byrjar 14. august, tá skúlin hevur innleiðslu fyri øllum lærarum í tveir dagar

    Góðu tit,

    Takk fyri, at eg var boðin við til at siga nøkur orð við hetta høvi, nú tit koma saman beint áðrenn skúlaárið á Glasi byrjar aftur.

    Eg fari her at leggja dent á útbúgvingarligu dimensiónina, men fari eisini at leggja dent á trivnaðin og lívsgóðskuna hjá teimum, ið ganga á miðnámi.

    Útbúgvingarligt

    Arbeitt verður í løtuni við at gera tilmæli til sonevndar yrkisgymnasialar útbúgvingar, har endamálið er at gera tað møguligt at samantvinna yrkisútbúgvingarnar og gymnasialu miðnámsútbúgvingarnar. Endamálið er, at tað skal bera til at fáa eina førleikagevandi útbúgving við einum sveinabrævi, ið kann nýtast í ávísum yrki, samstundis sum at tað skal bera til at fara undir víðari lesnað. Enn er tó ikki heilt greitt, hvussu ein slík útbúgving kemur at verða skipað, men ein arbeiðsbólkur er settur at gera tilmæli um hetta, og vita vit vónandi meira um hetta í heyst.

    Ein partur av hesum arbeiði er eisini at gera lærugreinapakkar fyri nakrar av útbúgvingunum á miðnámi, ið ikki lúka upptøkukrøvini til ávísar hægri útbúgvingar. Her verður serligur dentur lagdur á heilsuhjálpara-, heilsurøktara- og námsfrøðihjálpara-útbúgvingarnar á Heilsuskúla Føroya.

    Breytaskipanin fyri gymnasialu miðnámsútbúgvingarnar hevur nú 10 ár á baki, og fer arbeiðsbólkur í hesum sambandi í holt við at eftirmeta gymnasialu breytaskipanina í heyst. Spennandi verður at síggja, hvørjar niðurstøðurnar verða.

    Fyri at nevna okkurt av tí, sum fyri stuttum er sett í verk, kunnu vit nevna, at nýggj kunngerð var lýst fyri kokkaútbúgvingina í vár, soleiðis at tað nú fer at bera til at taka fulla skúlagongd til kokkaútbúgving á Tekniska skúla í Klaksvík. Áður hevur verið neyðugt at tikið seinnu skúlaskeiðini í Danmark.

    Eisini kann nevnast, eins og tykkum er kunnugt, at ein nýggj royndarskipan fyri næmingar, ið fáast við úrvalsítrótt á miðnámi, verður roynd nú við skúlaársbyrjan.

    Trivnaður

    Góður trivnaður og lívsgóðska millum okkara ungu hevur alstóran týdning. Hetta hevur týdning í sjálvum sær og fyri alla læring og útbúgving. Barnaverkætlanin, ið vit arbeiða við í Barna- og útbúgvingarráðnum, tekur útgangsstøði í hesum, og fevnir eisini um tey ungu. Fyri tíð síðani var trivnaðarkanning gjørd millum omanfyri 1000 næmingar á miðnámi í Føroyum. Úrslitið vísir, at trivnaðarstøðið, um ein kann kalla tað so, er tað sama sum í 2021, tá líkandi kanning var gjørd. Kanningin tá vísti tó eitt stórt fall í trivnaðinum í mun til kanning í 2017. Onkrir ljósglottar eru, t.d. er ein stórur partur, ið svarar, at tey kenna seg elskað. Men samstundis er tað ein stórur partur, ið svarar, at tey sjáldan hava stórt yvirskot av orku. Vísandi til hvussu tey hava kent seg seinastu tvær vikurnar, áðrenn tey hava svarað.

    Her er rúm fyri batum, og eiga vit í felag at hava ein dialog um, hvussu trivnaðurin verður betri millum okkara ungu á miðnámi. Nógv ymisk tilboð eru longu, t.d. hevur Glasir eina næmingatænastu, har lestrarvegleiðing og lektiucafé eru týðandi tættir, ið stuðla og hjálpa næmingunum. Umframt at sálarfrøðingar eru knýttir at miðnámsskúlunum og hava næmingarnir møguleika fyri at tosa við hesar, um tað, sum teir stríðast við.

    Alt gott um verandi tilboð, men onnur tiltøk eiga helst eisini at verða sett í verk.

    Eitt nú var tilmæli handað í 2021 um ung við sálarligum og sosialum avbjóðingum, og hvussu hesi kunnu megna at fullføra miðnám. Tilmæli tekur útgangsstøði í verandi tilboðum og skipanum, men kemur við boðum upp á, hvussu hesar betri fáast at virka fyri hesum endamáli. Her er talan eitt nú um at nágreina leiklut, uppgávuábyrgd og markamót hjá lestrarvegleiðingini, toymisskipanini, sernámi og mentorskipan. Umframt at gera lívsmeistran til part av lærugreinunum lestrarmenning og ítróttur og heilsa. Hetta tilmæli fara vit nú at viðgera nærri í ráðnum.

    Harumframt er ein møguleiki, at Gigni eisini verður partur av miðnámi, eins og í fólkaskúlanum, og kundu næmingarnir soleiðis fingið ágóðan av dialogi við dugnalig fakfólk við breiðari vitan um bæði heilsu og trivnað.

    Skipanin sjálv

    Men vit eiga eisini at tora at seta spurningin um - og í hvønn mun - okkara egnu skipanir elva til strongd og mistrivnað millum tey ungu. Og er hetta eisini eitt stórt kjak-evni í londunum rundanum okkum. Tað eigur at vekja undran, at tey ungu í trivnaðarkanningini svara, at tey ikki ofta hava yvirskot av orku. Og eiga vit tí eisini at hyggja nærri at júst hesum fyribrigdi. Kanska arbeiðsbyrðan og krøvini, vit sum samfelag seta, eru ov stór ella kanska skipanin ikki tekur nóg nógv atlit at trivnaðinum.

    Í hesum sambandi er eisini neyðugt at hyggja eftir arbeiðsbyrðuni á miðnámi sum heild og seta spurningin, um hon kanska er ov stór fyri summi? Ella um næmingarnir altíð hava neyðugu amboðini at lyfta arbeiðsbyrðuna? Ella um til ber at skipa tingini øðrvísi? Vit hava fyri stuttum fingið eitt tilmæli um fólkaskúlan, har menning og trivnaður eru týðandi tættir. Eitt líknandi kjak um arbeiðsbyrðu, trivnað og læringsumstøður hjá næmingum á miðnámi eigur eisini at fara fram.

    Ein partur av hesum kann eisini vera at hyggja nærri eftir próvtalsstiganum og próvtølum sum heild. Vit eru meiri og annað enn próvtøl. Og flest øllum kunnugt eru tøl sera psykologisk – til ber t.d. at spyrja, um tað nú er neyðugt at hava eitt próvtal sum eitur “- 3” (minus 3) – tí hvat merkir hetta? Eigur eitt 0-tal ikki vera absolutt lægsta talið? Bert fyri at seta nakrar spurningar við próvtalsstigan. Hetta krevur tó eitt størri fakligt kjak, áðrenn vit broyta próvtalsstigan ella t.d. fara yvir til gera kvotu 2 størri í sambandi við upptøku á hægri útbúgvingum.

    Skermnýtsla og fartelefonir á miðnámsskúlunum eru eisini kjakevni, ið eru viðkomandi í hesum sambandi. Og hava hesi stóra ávirkan á bæði trivnað og menning hjá okkara børnum og ungu. Talan er tó um eitt komplekst evnið, har meiningarnar eru nógvar - og eru vit sum myndugleikar sinnaðir at lurta eftir tykkara royndum her á staðnum.

    Fari at enda við at siga, at tit sum her eru, sita við nógvari virðismiklari vitan um tey ungu á miðnámi tá tað ræður um trivnað og arbeiðsbyrðu. Og er tað alneyðugt at lurta væl eftir tykkum, tá vit sum myndugleikar skulu gera møguligar broytingar.

    Takk fyri !

  • Útbygging av Rásini - 5. juli 2023

    Góðu áhoyrarar,

    Vit kunnu í dag gleðast um, at fyrsta flagið verður loyst í sambandi við útbyggingina av Rásini.

    Talan er her um eina verkætlan upp á 25. mio. kr., og væntandi verða handverkararnir lidnir at byggja longu í januar 2025, soleiðis at flytast kann inn og klárt verður til skúlabyrjan í august 2025.

    Talan er um eina útbygging á 450 fermetrar, og vil tað hava við sær, at tað frameftir fer at bera til, at taka tvífalt so nógvar næmingar inn, sum skúlin tekur í dag, soleiðis at næmingatalið fer frá 7 næmingum upp til 14, og eisini fer tað at bera til, at taka næmingar upp hvørt ár.

    Rásin er meir enn bert ein bygningur. Rásin er eitt heim fyri ung, sum hava aðrar avbjóðingar enn so nógv onnur. Hesi ungu, sum hava búleikast, og sum frameftir skulu búleikast her, eru liðug við fólkaskúlan, og skulu ta tíð tey eru á Rásini, brynja seg enn betur til at vera partur av okkara samfelag.

    Endamálið við Rásini eigur at vera hjartaslátturin í okkara samfelag: tað, at tað skal vera rúm fyri okkum øllum í dagsins samfelagi, óansæð førleikar.

    Fyri nøkrum vikum síðani, tann 10. juni, hevði eg høvið at vitja Rásina, tá prógv skuldu handast. Hetta var ein hátíðardagur av teim heilt stóru, tí bæði tey ungu, avvarðandi og ikki minst starvsfólkini vóru merkt av einari heilt serligari gleði.

    Eg var so heppin, at eg tá slapp at halda eina røðu, og hugleiddi eg tá orðið “ rás”, harundir, at ein rás er ein farleið sum gangast skal eftir; og júst henda Rásin er ein farleið, har tey ungu ferðast eitt tíðarskeið, meðan tey fáa onnur og nýggj amboð til at smíða sína framtíð við.

    Í dag verður Rásin víðkað, soleiðis at fleiri sleppa at ganga eftir og á henni. Talan er um eina útbygging, sum fer at taka seg væl út í landslagnum og saman við núverandi bygningi, og ger, at vit fáa ein nýggjan bygning við 2 hæddum við kamarslon á ovaru hæddini, og undirvísingar- og felagshølir á niðaru hæddini. Sostatt fáa tey ungu ein stásiligan bygning at húsast í.

    Tó vil eg til seinast siga, at tað sum ger og frameftir eisini fer at gera henda bygning stásiligan, er ikki bara núverandi og komandi bygningur, men fer altíð at vera tey ungu, sum húsast her. Tey seta nemliga lit á samfelagið, á lívið og á tað umhvørvi tey ferðast í, og geva eitt stórt íkast til samfelagið, við bert at vera tey, og eru góðar fyrimyndir fyri mong.

    Til endans skal eg vegna Føroya landsstýri takka fyri og ynskja bæði Rásini og arbeiðstakarum eina hepna hond frameftir.

    Takk fyri.

  • Próvhandan á Fróðskaparsetrinum - 23. juni 2023

    Røða hjá landsstýrismanninum í sambandi við próvhandan á Fróðskaparsetri Føroya tann 23. juni 2023

    Góðan morgun øll somul.

    Vit eru samlað her í morgun fyri at heiðra tykkum, sum í dag fáa tykkara prógv handað. Hetta er ein merkisløta, sum við hesum tiltakinum setir eitt endaligt punktum við tey útbúgvingarskeið, sum tit júst hava lokið.

    Sum siður hevur verið í nøkur ár, skipar Setrið fyri einari samlaðari prógvhandan, sum er felags fyri allar tær ymisku útbúgvingarnar, og hóskandi fyri hesa serligu løtuna, er tiltakið eisini hildið í sermerktum hølum, her í Norðurlandahúsinum.

    Tit hava nú fullført eitt skeið, sum vanliga tekur tvey til fýra ár, alt eftir hvørja útbúgving talan er um, og óansæð hvør útbúgvingin er, so bera tit við próvnum ein vitnisburð um tað megnar arbeiði, sum tit hava lagt í tykkara lestur. Tí hetta eru útbúgvingar, sum man ikki kemur sovandi til. Tit hava lagt nógva orku í lesturin hesi árini, og nú síggja tit úrslitið av tí úthaldni, sum tit hava víst hesa tíðina.

    Tit standa nú á einum vegamóti, har vegir skiljast. Hetta er sorgblítt, tí hóast tað kennist væl at hava fullført hetta skeið, so er hetta eisini eitt uppbrot við tann gerandisdagin, sum tit hesi árini hava havt saman.

    Summi av tykkum fara beint á arbeiðsmarknaðin, og hjá tykkum er tað gott at vita sær, at tann førningurin, tit her hava fingið, ger tykkum før fyri at taka tykkara virkna lut í samfelagnum. Onnur av tykkum hava eisini eitt forvitni til meira.

    Ert tú Bachelor, so kanska tú hevur hug at gerast Master. Ert tú Master, so kanska tú hevur hug at blíva Ph.D., og velur tú at fara á arbeiðsmarknaðin, so eru góðir møguleikar at venda aftur til bøkurnar, skuldi tann hugurin seinni stungið seg upp.

    Tí vit hava innan útbúgvingarheimin eitt hugtak, sum kallast lívlong læra, og hetta hugtakið er júst sum orðið eisini sigur, at vit læra so leingi vit liva.

    Lærdómin finna vit so nógva staðni. Tað gera vit eitt nú í skúlum og universitetum, men tað gera vit sanniliga eisini, tá vit ogna okkum royndir her í lívinum. Tá tú hevur royndir frá einum starvsøki, ognar tú tær eitt innlit, og skuldi hugurin komið at lisið víðari, so hevur tann barlastin, sum royndirnar geva fyrimunir við sær, tí tá kanst tú lesa við einum innliti, sum er torført at fáa umvegis lesnaðin eina.

    Fyri tey, sum ætla sær at lesa víðari, og fyri tey nýggju, sum í framtíðini byrja á Setrinum, er tað týdningarmikið, at Setrið hevur eina so góða og nýggja vitan sum gjørligt.

    Vitan er ikki statisk, hon er dynamisk. Tað, sum vit vita í dag, kann broytast og skiftir gjarna alla tíðina. Tí mugu vit dagføra okkara vitan støðugt, skulu vit halda krøvini um granskingargrundaðar útbúgvingar, og framhaldandi varðveita eitt dygdargott universitet.

    Tí gleðir tað meg at síggja, at alsamt fleiri velja at taka sær eina Ph.D. útbúgving, sum er tann hægsta útbúgvingin vit hava í Føroyum.

    Vit hava í dag 21 Ph.D. lesandi á Fróðskaparsetri Føroya, og umframt hesi 21, eru tað heili seks, sum hava staðið Ph.D. prógv í ár, og sum eisini eru partur av próvhandanini í dag. Hetta er tað hægsta talið vit nakrantíð hava sæð á Fróðskaparsetrinum, og er ein munandi øking í mun til tann samlaða hópin av granskarum, sum vit hava her á landi.

    Mong av hesum koma helst at hava tilknýti til, ella at starvast á Setrinum, sum styrkir granskingarførleikan og týttleikan millum granskingarverkætlanirnar, og harvið gevur tað eitt gott grundarlag fyri tær útbúgvingar, sum annars verða veittar.

    At alsamt fleiri velja at taka sær eina granskaraútbúgving, er eitt nýtt fyribrygdi í Føroyum. Hetta er eitt positivt rák, sum vísir okkum, at broytingar eru ávegis á granskingarøkinum. Við einum størri hópi, verður lættari hjá føroyskum granskarum at finna onnur við somu áhugamálum, og tað gerst harvið lættari at samstarva um granskingina. Um henda góða gongdin heldur áfram, vil tað merkja, at vit fáa eitt sterkari granskingarumhvørvi, sum fer at koma okkara samfelag til gagns.

    Vitanin, sum granskingin viðførir, er ikki bert ætlað útbúgvingum á Fróðskaparsetrinum, men hon hevur týdning fyri vinnuna, okkara tilfeingi og fyri mátan vit innrætta okkum sum samfelag. Við vitanini kunnu vit taka meira grundaðar avgerðir, og við henni fylgir tí eitt ávíst skynsemi í teirri stýring, sum vit sum samfelag kunnu hava.

    Eitt sterkt granskingarumhvørvi ger okkum eisini betri før fyri at standa mát í altjóða høpi, har verkætlanir í milliónaupphæddum kunnu verða togaðar hendaveg. Tí kann henda vitanin ikki bert gera okkum betri før fyri at umsita okkara skattakrónur, men kann eisini gerast ein beinleiðis vinnumøguleiki, sum kann fáa ein stóran búskaparligan týdning.

    Men hóast vit kunnu gleðast um, at granskarafjøldin stendur í vøkstri, so kunnu vit eisini gleðast um, at vit tey seinastu árini hava sæð fleiri fullføra sína útbúgving á bæði Bachelor og Masterstøði, tí vit hava eisini tørv á útinnandi starvsfólkum við akademiskum útbúgvingum.

    Góðu tit,

    Tá tit fyri árum síðani fyrstu ferð trinu innum Setursins gátt, var tað við einari ávísari óvissu. Tit vistu, hvat tað var, sum tit høvdu søkt inn á, men tit vistu ikki, hvat lesnaðurin á útbúgvingini fór at innibera og krevja. Tí ein kann ikki kenna ta leið, sum ein aldrin hevur gingið. Men hóast henda óvissan valdaði, so vóru tit nóg birg til at bjóða óvissuni av.

    Nú tá tit standa á hinari síðuni, og hava fullført tykkara útbúgving, so valdar aftur ein óvissa um, hvat tykkum stendur í væntu. Tey allar flestu av tykkum hava sjálvandi verið á arbeiðsmarknaðinum fyrr, men tit hava ikki verið tað við hesi nýggju útbúgvingini í skjáttuni.

    Við hetta vegamót er tað eins og tá tit byrjaðu við lesnaðinum. Ivin kann vera stórur og spurningarnir nógvir, og tá teir sníkja seg innat, kunnu teir skapa eina kenslu av ótryggleika ella ótta. Men hetta er eisini ein partur av tí lærdómi, sum fylgir tí at nema sær eina útbúgving, tí tað er ikki fyrr enn at útbúgvingin er lokin, at tit veruliga sleppa at royna tykkum í verki.

    Danski heimspekingurin Søren Kirkegaard segði einaferð: “at vága er at missa fótafestið eina løtu. Ikki at vága er at missa seg sjálvan”. Og sum Kierkegaard so væl sigur okkum her, so er ein munur á at vága og ikki at vága. Tí tóku tit ikki av nýggjum avbjóðingum, so stóðu tit ikki her í dag. Hetta kunnu tit hava í mentu.

    At enda vil eg nýta høvið at ynskja øllum tykkum, sum nú fáa handað prógv eitt hjartaliga til lukku við útbúgvingini, við allar bestu ynskjum um eina bjarta framtíð, óansæð hvar hon so leiðir tykkum.

    Takk fyri.

    -------------------------------------------------------

    Hetta seinasta árið hava 209 kvinnur og menn staðið prógv frá Fróðskaparsetri Føroya. 153 hava fingið bachelorprógv, 27 masterprógv, sjey ph.d-prógv og 22 hava fingið prógv í hjánámi og øðrum.

    Fyrrapartin var Norðurlandahúsið hátíðarligur karmur um ársins prógvhandan, og høllin har var stúgvandi full av nýútbúnum akademikarum og næstringum teirra.

    Uppgerðin úr próvbókini á Setrinum vísir, at 42 nýggir námsfrøðingar eru útbúnir hetta seinasta árið, 34 sjúkrarøktarfrøðingar og 10 KT-verkfrøðingar, umframt øll hini mongu, sum nú eisini hava fingið universitetsprógv frá Náttúruvísindadeildini, Føroyamálsdeildini, Søgu- og samfelagsdeildini, Deildini fyri heilsu- og sjúkrarøktarvísindi og Námsvísindadeildini.

    Vit ynskja øllum 209 hjartaliga til lukku við universitetspróvnum.

    Kelda: Setur.fo

  • Avdúkan av arkitektakapping - Kampusætlanin - 22. juni 2023

    Røða hjá landsstýrismanninum í barna- og útbúgvingarmálum, Djóna Nolsøe Joensen, í sambandi við avdúkanina av arkitektakappingini fyri kampusætlanina fyri Fróðskaparsetri Føroya

    Góðan dag øll somul.

    Tað er ein stór løta, vit eru savnað um her í dag, nú vinnarauppskotið fyri høvuðsbygningin av kampusverkætlanini verður avdúkað. Hetta er eitt stórt fet í tilgongdini, sum yvir tíð fer at geva okkara fremsta vitanardepli, Fróðskaparsetri Føroya, eitt samlað universitetsumhvørvi, sum umframt at betra um hølisviðurskiftini, eisini fer at geva lesandi og starvsfólkum eina felagskenslu, um at vera partur av einum og sama universiteti – eina kenslu av einum styrktum felags samleika.

    Fróðskaparsetur Føroya hevur í dag fleiri staðsetingar, har tær ymisku deildirnar húsast. Hóast vit væl vita, at Fróðskaparsetrið er størri enn hvør deild sær, so kann ein ímynda sær eitt brúkaraperspektiv, har fatanin av Setrinum bæði byrjar og endar við deildini, ein sjálvur er knýttur at. Hetta tí at tey lesandi og tey starvsfólk, sum virka á teimum einstøku deildunum, gerast tað fulla spenni í tí sosiala rásarúminum, sum hesi møta í gerandisdegnum.

    Sostatt kundi ein sagt, at eitt spjatt universitet eisini gevur spjadd univers.

    Men við tí strategisku kampusverkætlanini fara vit stigvíst móti at miðsavna og at sameina hesi univers, so at Fróðskaparsetur Føroya gerst ein lærdur háskúli, sum øll á Setrinum koma at hava eina felags fatan av.

    Strategiska kampusverkætlanin fevnir um fleiri stig, og ikki einans um høvuðsbygningin. Hon snýr seg eisini um at umvæla Venjingarskúlan, og yvir tíð eisini at byggja deildarbygningar, sum koma at liggja upp at høvuðsbygninginum.

    Fyri hvørt av hesum stigum, koma vit at síggja eitt alsamt meira miðsavnað Setur, sum kemur at styrkja um felagsandan á staðnum. Tað fer at skapa betri fortreytir fyri einum sterkum og sosialum lestrarumhvørvi, har lesandi í nógv størri mun kunnu koma í samband við onnur lesandi tvørturum deildirnar.

    Hetta er týdningarmikið, tí kanningar vísa, at ein tann sterkasti faktorurin fyri sannlíkindini at fullføra eina útbúgving, er tað sosiala, sum fylgir útbúgvingini. Fleiri og sterkari vinabondini eru, lættari er at halda áfram at lesa, og øvut. At kampus so fer at savna tey lesandi, eigur tí serliga at merkjast á teimum smærru útbúgvingunum og á teimum útbúgvingum, har fráfallið er høgt.

    Men hetta hevur sjálvandi eisini sína positivu ávirkan á hinar útbúgvingarnar, tí tá fleiri lesandi við fleiri fakligum bakgrundum koma saman, tá ber til at kjakast fakliga við útgangsstøði í teimum ymisku traditiónunum, sum tær ymisku útbúgvingarnar borga fyri, og er tað ikki júst hetta fjølbroytni, sum eigur at mynda eitt universitet?

    Jú, eitt savnað kampus fer at hava stórar broytingar við sær. Og eitt, sum her er vert at nevna, og sum vit ikki skulu gloyma, er, at eisini tær fysisku rammurnar eru við til at mynda okkum sum altjóða universitet, tí við góðum fysiskum rammum kunnu vit lættari venda okkum úteftir við stoltleika. Hetta hevur týdning fyri atdráttarmegina á stovninum, bæði mótvegis okkara komandi lesandi og granskarum, og eg ivist ikki í, at tað við hesum koma at verða enn fleiri, sum fara at velja Setrið.

    Men góðu áhoyrarar.

    Ætlanin um eitt felags kampus er ein gomul ætlan, sum gongur heilt langt aftur, og fleiri ferðir hevur mann politiskt ynskt at fara undir at byggja. Hóast hesar undanfarnu ætlanir ikki hava borið á mál, so hava vit tey seinastu árini sæð eina breiða semju um at føra kampusverkætlanina út í lívið. Tað hava bæði henda og undanfarnu samgongur virkað og arbeitt fyri.

    Men skulu vit fáa ætlan til veruleika, kann tað bert henda, um tann breiða semjan framhaldandi ger seg galdandi. Tí vil eg gera mítt til at varðveita hesa semju, og eg vóni, at eisini framtíðar politikkarar framhaldandi vilja stremba eftir, at øll henda samlaða ætlanin verður framd í verki.

    Og eg eri optimistiskur.

    Tí hóast undanfarnar ætlanir ikki eru bornar á mál, so kunnu vit í dag siga, at vit ongantíð áður eru komin so langt fram á leið, sum vit eru í dag, tí í seinastuni eru stór fet tikin.

    Í mai undirskrivaðu vit skeytini um Frælsið og Hoydalar, og fyri góðari viku síðani samtykti Løgtingið at høvuðsumvæla Venjingarskúlan, sum bæði eru fortreytir fyri ætlanunum, sum fyriliggja.

    Í dag avdúka vit sum sagt vinnaran av arkitektakappingini, og hóast henda kappingin snýr seg um sjálvan høvuðsbygningin, so er tað her, at arkitektoniska linjan verður sett fyri, hvussu bæði umvælingin av Venjingarskúlanum og framtíðar byggistig koma at síggja út.

    Tí eru tekningarnar, sum her verða avdúkaðar, ikki bert ein brellbiti til tann felagsbygning, sum vit øll gleða okkum til, men vinnarauppskotið kemur eisini at mynda, hvussu vit ímynda okkum okkara samlaða og endaliga kampus.

    At spenningurin nú er høgur, er onki at siga til, og sum tit síggja á øllum seks uppskotum, sum her eru løgd fram, so hevur tað ikki verið ein løtt uppgáva, sum dómsnevndin hevur fingið. Men eg ivist onga løtu í, at dómsnevndin hevur tikið eitt val, sum skal koma Setrinum og Føroya landi til góðar, og at vit her fáa ein bygning, sum vit kunnu vera errin av.

    Við hesum orðum vil eg takka øllum luttakarum í kappingini fyri alla orku, sum er løgd í hesi seks megnar uppskot. Somuleiðis vil eg takka dómsnevndini, kampusbólkinum, Landsverki og annars øllum, sum hava havt við kappingina at gera.

    Góða eydnu til tykkum luttakarar.

    Takk fyri.

  • Prógvhandan á Rásini - 10. juni 2023

    Røða – prógvhandan á Rásini 10. juni 2023

    Góðu tit øll

    Fyrst av øllum takk fyri, at eg varð boðin við í dag, og ikki minst - takk fyri seinast, tá eg vitjaði tykkum, og har eg, umframt eitt sera gott prát við tykkum, eisini fekk so sera vælsmakkandi pannukøkur og fínt útskorna frukt; eg minnist enn delfinirnar, sum tit høvdu skorið út av bananunum.

    Ein Rás er ein farleið, ein vegur framá. Tit hava, meðan tit hava gingið á Rásini, flutt tykkum framá í lívinum.

    Tit  eru bæði vorðin eitt sindur eldri, tó slet ikki so gamal sum eg, og hava eisini flutt tykkum framá upp á aðrar mátar, við tað, at tit hava lært alt møguligt, meðan tit hava veirð her, ja líka frá at baka pannukøkur til at viðvirka í einum samfelagi, til at vera kreativ, og so kanska tað minni festliga: at rudda og vaska. Vænti tit ofta hava puffað, tá Beinta hevur biðið tykkum um at rudda eitt sindur meir, og tað skilji eg eisni ordiliga væl, tí eg tími heldur ikki altíð líka væl at rudda.

    Ein kendur høvundur, sum æt H.C. Andersen, og sum skrivaði nógv góð og kend ævintýr, segði einaferð, at tað størsta ævintýrið er lívið sjálvt; og hetta skulu tit eisini minnast til, at júst tykkara lív er eitt ævintýr, sum er tykkara, og sum tit sjálvi skulu skriva og ávirka. Títt lív er tað stórsta ævintýrið, sum er til, minst til tað.

    Tit eru einki minni enn fantastisk ! Tit eru blíð, fitt og eru hvør sær  menniskju, sum vit læra nógv av. Tit skulu vita, at hesin landssýtrismaðurin, sum stendur her, ikki bara er errin av tykkum, men at eg eisini havi serstakliga stóra virðing fyri tykkum, og síggi upp til tykkum øll.

    Rásin hevur givið tykkum nógv góð amboð, sum tit nú fara at brúka í framtíðni. Hesi amboð kunnu verða við til at hjálpa tykkum enn longur framá í lívinum, men eisini kunnu teir førleikar, tit hava fingið her, verða nakað, sum tit kunnu ávirka vinfólk og onnur, sum tit eru saman við, á ein jaliga hátt; tit kunnu hjálpa, har tað krevst, tit kunnu vera festlig og skapa lív, og ikki minst so kunnu tit, við bara at vera tit, gera lívið hjá okkum øllum ríkari.

    Tit fáa prógv í hondina í dag, eftir at vera liðug á hesum framúr góða eftirskúla. Prógvið skulu tit vera errin av, men tit skulu vera enn meir errin av bara at vera tey tit eru.

    Tit mugu lova mær, at tit eisni nú tit eru liðug á Rásini, halda á fram at vera júst tit; tí eingin annar er tú, og eingin annar kann vera júst tú, og hetta er tað, sum ger okkum øll til nakað heilt serligt.

    Tað, sum er mest umráðandi, er ikki, hvat vit duga ella ikki duga, men hvørji vit eru; at vit eru ein góður vinur, ein góð hjálp hjá onkrum, ella kanska bara ein, sum tímir at flenna og skapa gleði saman við øðrum.

    Tit eru fyrimyndir hjá nógvum, og eg eri so glaður fyri, at vit skjótt kunnu fara undir at byggja Rásina út nú í summar, tí hesin dagurin í dag vísir okkum bara, hvussu gott tað er, at vit skapa ymiskar møguleikar í okkara samfelag, júst tí at vit eru so ymisk, og tí vit ynskja, at Føroyar skal vera eitt land, har øll fáa møguleikar til at mennast og trívast í.

    Eg vil eisini fegin nýta høvið til at siga tykkum starvsfólkum eina hjartans tøkk. Eg havi vitjað nógv arbeiðspláss gjøgnum tíðina, men sjáldan havi eg sæð ein starvsfólkahóp, sum er so eldhugaður og glaður fyri sítt arbeiðspláss og sítt arbeiði, sum tit eru.

    Rásin er ikki bara eitt úrslit av einum almennari raðfesting, men er í stóran mun eitt úrslit av tykkara hjarta og tykkara umsorgan.

    Tá eg var og vitjaði seinast, tá sá eg veruliga, hvussu vítt tykkara uppgávur fevna, alt frá at vera um og læra henda deiliga ungdóm, sum búleikast her á Rásini, til at taka eina hond í, tá okkurt skal fiksast ella málast, ella tá pannukøkur ella annað gott skal tilevnast í køkinum. Av hjarta takk fyri, at tit røkja Rásina so væl, at hon gerst ein góð farleið fyri so mong.

    Til endans vil eg bara siga hetta. Hjartaliga til lukku við prógvinum, og alt tað besta frameftir og enn einaferð: ver errin av, hvør tú ert, tí vit eru øll nakað heilt serstakt.

  • Spyr meg 10 ár - 13. mai 2023

    Hey tit

    Fyrst av øllum, - hjartaliga til lukku við hesum degi. Føðingardagar eru nakað serligt, og tit halda í dag ein rundan føðingardag, 10 ár.

    Vit øll hava virðir, tú og eg; hvør sítt virði, men tó líka stórt virði.

    Tað, sum er umráðandi, er, at vit øll fáa loyvi til at vera við í samfelagnum, og at vit øll fáa loyvi til at virka og ávirka. Hetta er eisini endamálið við «Spyr Meg» : At tryggja, at øll verða tikin við.

    Eftir at eg hevði tikið við sum landsstýrismaður, vóru tit ein av teimum fyrstu áhugabólkunum, sum bóðu um ein fund við meg. Eg gjørdist glaður, tá eg sá fundarumbønina frá tykkum, tí eg vil so fegin hoyra tykkum. Hesaferð spurdu tit meg, áðrenn eg náddi at spyrja tykkum, og tað var gott; og blívi endiliga við, við tí.

    Á fundinum varpaðu tit ljós á nøkur ynskir og viðurskiftir, sum vit hava tikið upp, og eitt ítøkiligt úrslit er, at aldursmarkið á 25 ár til serbreytirnar á miðnámi, nú er strikað. Hetta er gjørt, tí tit varpaðu ljós á hetta. Takk fyri tað!

    Vit mugu altíð minnast til, at vit øll ávirka nógv, har vit eru, eisini tit við tykkara virðum. Ein kendur maður, Elvis Presley, hevur sagt tað soleiðis, at virðir eru sum fingrafrámerki; eingi eru eins, men tú setir tey eftir teg allastaðni, har tú hevur verið.

    Og soleiðis er tað eisini við okkum øllum. Vit eru ymisk og hava ymiskar førleikar og evnir, men vit skulu minnast til hetta: Eingin er bara okkurt, øll eru nakað, og vit eru øll við til at seta okkara frámerki, har vit eru.

    Eisini tit í «Spyr Meg» gera sum Elvis segði: Tit seta tykkara deiliga jaliga fingrafrámerki á samfelagið, har tit eru, og hesi fingrafrámerki eru av stórum týdningni og virði, ikki bara fyri tykkum, men fyri okkum øll.

    Mín fremsta áheitan til tykkum vil vera henda: verið tit, tí eingin annar kann vera tað. Vit mugu øll minnast til, at eingin er líka sum tú, og hetta ger, at vit hvør sær hava eitt so ótruliga stórt virði, og hvør sær kunnu geva ymisk íkast til tað umhvørvi, sum vit ferðast í.

    Takk fyri.

  • Seminar um inklusjón - 11. mai 2023

    Røða um lívlanga læring í sambandi við talgildar førleikar og inklusjón -  Parnassið á Hotel Hafnia 11. mai 2023

    Góðan morgun øll somul.

    Eg takki fyriskiparunum, NVL og Undirvísingarstýrinum fyri innbjóðingina til hetta sera viðkomandi seminar, har tit varpa ljós á talgildar førleikar og inklusjón, og ta avbjóðing, sum talgilding setur borgarunum sum heild. Eisini verður spurningur settur við, hvørjar ætlanir landsstýrið hevur at skipa útbúgvingarøkið við atliti at lívlangari læring, og hvussu talgildingin alsamt setir nýggj krøv til tann einstaka og til okkara útbúgvingarskipan.

    Vit liva og virka í einum samfelagi, sum er í støðugari broyting og menningartilgongd, har tøkniliga menningin setur krøv til tann einstaka bæði við atliti at almennum tænastum og í arbeiðslívi. Landsstýrið hevur sett sær sum mál, at vit skulu halda fram við at talgilda Føroyar, har vit m.a. skulu raðfesta skilagóðar KT-loysnir, ið frígeva orku til heilsu- og umsorganaruppgávur og loysa orku- og umhvørvisavbjóðingar. Skúlaskipanin og Setrið skulu leggja størri dent á frálæru og útbúgvingar í KT, og føroyska málið skal raðfestast í allari talgilding.

    Hetta eru høg mál, har tað bæði við atliti at talgildu Føroyum kann verða trupult hjá borgarunum at fylgja við broytingum í almennu skipanunum og ein avbjóðing hjá almenna- og privata arbeiðsmarknaðinum at nýta og menna kunningartøknina bæði sum nýtslu- og menningaramboð.

    Tað er tí sera umráðandi, at vit hava fyriskipanir bæði alment og á øllum arbeiðsplássum við kunning, hjálp og skeiðsvirksemi, so vit øll sum borgarar kunnu fylgja við og ikki minst eru før fyri at nýta tær skipanir, ið verða settar í verk. Her mugu vit samstundis hava í huga, at ein partur av okkara borgarum eru fólk við skerdum førleika, eldri, sum ikki hava nýtt teldu í teirra virkna lívi og onnur, sum hava tungt við at seta seg inn í tøkniligu skipanirnar. Til dømis, so kenna vit øll uttan iva onkran, sum ikki heldur, at ”Samleikin” er lættur at nýta, og sum tey flestu halda verða eitt hent amboð í gerandisdegnum. So ymisk eru vit, og spurningurin er tí, hvussu vit miðla boðskapin um ymisku tøkniligu framstigini og skipa førleikamenningina. Tøknin, bæði talgild amboð og talgildir miðlar, er partur av dagsins samfelagi, og tí má bæði atgongdin og kunningin verða einføld og smidlig.

    Útbúgving, eftirútbúgving og fjølbroytt skeiðsvirksemi eru tí týðandi tættir í hesum arbeiði og í einum framkomnum samfelagi sum heild. Tað er so ómetaliga umráðandi, at føroyska arbeiðsmegin hevur møguleika fyri førleikamenning bæði fyri at menna privata- og almenna virksemið, og at fólk kunnu umstilla seg og virkin luttaka í tilgongdini við nýggjum og broyttum arbeiðsuppgávum, innihaldi og tøkni.

    Útbúgvingarvirksemi antin tað er í almennu útbúgvingarskipanini, í frítíðarundirvísing, á arbeiðsplássi ella í øðrum skipanum sum kommunalt ella í felagslívi, hevur tí ein týðandi leiklut bæði í menningini hjá tí einstaka, í arbeiðinum at skapa ein fjølbroyttan arbeiðsmarknað í støðugari menning, og at veita borgarunum sum heild førleikamennandi tilboð.  Førleikamenning er tí eisini ein partur av lívsvirðinum hjá tí einstaka og eitt amboð at kunna skapa sær betri umstøður í gerandisdegnum. Tað er einki so ringt sum at kenna, at mann ikki megnar uppgávurnar ella følir seg uttanfyri, tí tøknin ella aðrar umskipanir seta forðingar.

    Eg fari í mínum arbeiði at virka fyri, at vit í útbúgvingarverkinum leggja dent á lívlanga læring í almennu útbúgvingarskipanini og frítíðarundirvísingini, har kunningartøkni verður ein sjálvsagdur partur. Vit mugu viðurkenna, at kappingarførið í privatu- og almennu vinnuni, umframt samfelagsskipanir alsamt seta størri krøv til lívlanga læring hjá tí einstaka bæði sum partur í arbeiðslívi og luttøku í samfelagslívi sum heild, har læring er lykilin ella amboðið hjá tí einstaka at kunna fylgja við og verða partur av menningartilgongdum.

    Í samgonguskjalinum eru vaksnamannalæra og vaksnamannaútbúgving raðfest, bæði tá ið umræður yrkisútbúgvingar og arbeiðsmarknaðin sum heild. Víst verður m.a á, at skipan við vaksnamannalæru verður sett í verk, og ferð verður sett á arbeiðið við førleikamenning og førleikameting, yrkisútbúgvingar skulu raðfestast frammarlaga við fleiri yrkisútbúgvingum, vaksnamannaútbúgving og m.a. átøkum frá trípartasemjuni í 2019.

    Hetta eru týðandi tættir, og møguleikarnir at  menna økið eru stórir. Tó hevur tað eisini týdning at byggja víðari á tað arbeiði, ið er farið fram á økinum, og at menna og útbyggja verandi skipan við førleikameting, sum byggir á lógina um førleikameting frá 2014.

    Førleikameting er ætlað teimum, ið eru 25 ár ella eldri, og sum hava í minsta lagi 3 ára arbeiðsroyndir, har hesi hava møguleika fyri at fáa sínar førleikar mettar í mun til eina ítøkiliga útbúgving. Her hevur talan verið um at bróta upp úr nýggjum í mun til, hvussu vit sum heild hava hugsað um útbúgving og førleikar.

    Fyrstu royndirnar at førleikameta hava í høvuðsheitum verið innan yrkisútbúgvingarnar. Orsøkin til hetta er, at júst hesar útbúgvingar hava tætt tilknýti til arbeiðsmarknaðin, og hevur endamálið verið, at ófaklærd, ið hava starvast í einum yrki eina tíð uttan formelt prógv, kunnu fáa sínar førleikar vigaðar og mettar í mun til krøvini í einari ítøkiligari útbúgving. Í nógvum førum hevur síðani borið til at góðskriva hesar førleikar innan verandi útbúgvingar, samstundis sum at hesi vaksnu ófaklærdu kunnu taka útbúgvingina eftir nógv styttri tíð. Úrslitini hava verið góð, har dentur hevur verið lagdur á, at kvaliteturin í útbúgvingini verður varðveittur, samstundis sum at útbúgvingartíðin verður stytt.

    Ófaklærd innan skrivstovuyrkið vóru tey fyrstu, ið formelt vórðu førleikamett og fingu stóran part av útbúgvingartíð síni góðskrivaða. Síðani var førleikameting gjørd av ófaklærdum innan timburyrkið, og vóru tað fleiri, ið fingu munandi stytta lærutíð við útgangsstøði í førleikametingini. Harumframt eru nøkur innan heilsuøkið eisini førleikamett.

    Skipanin má sigast at virka, men vit eiga at hyggja nærri eftir, hvussu vit fáa enn fleiri ófaklærd ígjøgnum skipanina, og eiga vit at hyggja eftir, hvussu henda skipan kann vera ment og útbygd eisini til aðrar útbúgvingar m.a innan umsorganarøkið.

    Stórar avbjóðingar standa fyri framman, men okkara trygd er, at vit hava eitt virkið fólk, eitt vælútbygt samfelag bæði undirvísingarliga, vinnuliga og við almennum skipanum. Vit eiga at leggja størri dent á samskipanir millum geirar, at taka hædd fyri menningarmøguleikunum hjá tí einstaka bæði útbúgvingarliga og í øllum teimum skipanum, sum vit seta í verk bygnaðarliga og tøkniliga.

    Fólkið er grundarlagið í okkara menningartilgongdum, og tí er so umráðandi, at allar tær tøkniligu skipanir, sum verða settar í verk, eru lagaðar til brúkaran, har tær skulu virka.  Takk fyri.

  • Skúlaleikir - 9. mai 2023

    Røða – Skúlaleikir 9. mai 2023

    Góðu luttakarar í Skúlaleikum í ár.

    Fyrst av øllum vil eg takka tykkum øllum, sum hava tryggjað, at hesi bæði fyrstu árini av Skúlaleikum hava eydnast so væl. Tøkk til tykkum  næmingar kring alt landið  í 4. 5. og 6. flokki, sum hava  kýtt tykkum og tikið lut, tøkk til tykkum lærarar, sum hava meldað tykkara flokkar til leikirnar,  og sum trúgvir hava fylgt teimum á ferðini, tøkk til tykkum, sum hava fyriskipað, og sum hava ment undirvísingartilfar og skeið fyri lærarum, tøkk til allar stigtakararnar, tøkk til sersambondini og lokalu ítróttafeløgini, sum hava samstarvað, tøkk til kommunurnar, til sponsorarnar til Fróðskaparsetrið.

    Ja, eg kundi helst staðið her og takkað í tímavís uttan at hava nevnt øll. So eg kundi eisini bara sagt takk – eingin nevndur eingin gloymdur

    Tað hevur verið so ótrúliga stuttligt og vónríkt at síggja tykkara glógvandi eygu, og tykkara eldhuga, tá tit hava íðkað, og tá tit hava heppað uppá tykkara lið- og floksfelagar. Gott kempað – øll somul ! Tit eru nú okkara týdningarmiklu “ambassadørar” fyri Skúlaleikirnar næsta ár og komandi ár.

    Skúlaleikir er eitt skúladømi um, at skulu vit bróta slóð og bróta  upp úr nýggjum, so ber tað bara til, um nógv lyfta í felag. Og vit skulu bróta nýggja slóð á nógvum  ymiskum økjum innan fólkaskúlans gátt.

    Á aðalfundi Lærarafelagsins helt eg fyri nøkrum døgum síðani røðu fyri øllum lærarum í Føroyum, og eitt av evnunum, sum eg legði stóran dent á, var tað frælsað spælið, sum skapar spæligleði – at fáa spæligleðina aftur í hásæti millum børn, eisini innan skúlans gátt, at síggja virðið í spæligleðini bæði í mun til kropsligar, sosialar, sálarligar, og kognitivar førleikar.  At síggja virðið av spæligleðini í mun til motivatión, heilsu og relatiónsførleikar - og síðst men ikki minst í mun til trivnað.

    Frælsað spælið og spæligleðin er grundvøllurin. Og tá ið eg yvirskipað hyggi at fólkaskúlanum, so er hann kanska fluttur ov nógv upp í høvdið á okkum, og satsar í ov lítlan mun upp á kroppin.

    Tá er tað fjálgandi at vita, at tað verða landsumfatandi stig tikin til at gera nakað við hesa manglandi javnvág millum høvd og kropp, millum kropsligar, sosialar og kognitivar førleikar.

    Slagorðið fyri ”Skúlaleikum” er: Felagsskapur og rørslugleði fyri øll. Eydnast tað okkum at røkka hesum málum, so eru vit komin langt. Grundarlagið undir verkætlanini er kanningin hjá Fólkaheilsuráðnum frá 2017, sum vísti, at bara 15% av føroyskum børnum røra seg nóg mikið. Eydnast tað okkum at fáa enn fleiri at røra seg og at raðfesta spæligleðina, so eru vit eisini komin langt. So lat okkum dríva á saman !

    Sum landsstýrismaður fyri fólkaskúlan í Føroyum fegnist eg um Skúlaleikirnar, og eg gleði meg til at fylgja við í teimum eftirmetingum, sum verða gjørdar. Eg havi longu sæð nakrar eftirmetingar frá luttakarum, og tær boða frá góðum.

    Til lukku til tykkum øll, sum hava spælt við í Skúlaleikum. Eg vóni, at vit í felag megna at fáa spæligleði og rørslugleði inn í fólkaskúlan sum ein mennandi grundvøll. Vit síggjast næsta ár á Skúlaleikum.

    Takk fyri dystin.

    Í samband við handan av heiðursmerkjum!

    Í dag enda Skúlaleikirnir so á hesum sinni í 2023. Næmingar úr øllum landinum hava luttikið.  Tit hava saman við 1907 næmingum verið partur av Skúlaleikum,  97 skúlaflokkar og 94 av tykkara lærarum hava verið við, og 92 av tykkara lærarum hava útbúgvið seg á Námi, so at  Skúlaleikirnir kundu blíva so góðir sum møguligt.

    Tað hevur verið so ótrúliga stuttligt og vónríkt at síggja tykkara glógvandi eygu, og tykkara eldhuga, tá tit hava íðkað, og tá tit hava heppað uppá tykkara lið- og floksfelagar.

    Gott kempað – øll somul ! Tit eru nú okkara týdningarmiklu ambassadørar fyri Skúlaleikirnar næsta ár og komandi ár. Hjartaliga tillukku øll somul. Vóni at síggja tykkum og uppaftur fleiri av tykkara skúlafeløgum skjótt aftur.

  • Videoheilsa á ráðstevnu hjá MEA - 3. mai 2023

    Góðu áhoyrarar

    Fyrst av øllum vil eg takka fyri, at eg við tøkniligu hjálp fái loyvi til at senda tykkum øllum eina heilsan.

    Á ráðstevnuni skulu tit hoyra og tosa um, hvussu vit kunnu styrkja trivnaðin hjá børnum í familjuni.

    Tá eg læs yvirskriftina, fór eg fyrst at grunda yvir, hvørji ”vit” eru. Verður tað her einans sipað til foreldrini og onnur avvarðandi, ella er hesin skari meir víðfevndur enn so?

    Hugsi, at vit øll eru samd um, at tað er tað seinna; børnini og trivnaðurin hjá teimum eru sjálvandi fyrst og fremst uppgávan hjá foreldrunum, men vit mugu sum samfelag (sláa ring um?) hjálpa tí einstøku familjuni, soleiðis at hon fær so góð kor at virka undir, sum yvirhøvur til ber.

    Vit hava ein stovn í Føroyum, sum virkar undir hesum slagorðinum: « Vit byggja land». Hesin stovnur er Landsverk, sum í eitt tíðarskeið hevði skrivstovu í sama bygningi har, Barna- og útbúgvingarmálaráðið húsast. Hvønn dag ta fyrstu tíðina eg kom til arbeiðis, rendi eg meg í hesa yvirskrift, « Vit byggja land».

    Vit kenna øll Landsverk og arbeiðið hjá Landsverk, og hvussu hesin stovnur, við teimum amboðum teimum er litið upp í hendur, byggir land í so máta; at Landsverk er við til at tryggja, at infrakervið verður útbygt og ment, tí eitt gott infrakervi tryggjar skjóta og góða atkomuligheit, og kann verða við til at byggja og styrkja um sambondini millum oyggjar, millum stovnar, millum geirar, og eisini millum familjur.

    Eg hugsi tó, at hetta slagorðið eisini er sera viðkomandi fyri okkara aðalráð, Barna- og útbúgvingarmálaráðið, vísandi til, at okkara uppgáva er at tryggja eitt gott undirstøðukervi til ta einstøku familjuna og ta einstaka barnið, við millum annað at veita stimbran, menning og læring á dagstovnum og í skúlum, umframt at veita serlig skipað tilboð, har hetta gerst neyðugt, og neyðugar fyriskipanir gjøgnum eitt nú barnavernd, har barnið og familjan hava brúk fyri hesum.

    Slagorðið «Vit byggja land» er tó ikki nakað sum bara landsins myndugleikar og aðrir stovnar kunnu taka til sín, tí tá alt kemur til alt, so er hvør familja í Føroyum við til at byggja land. Hvør familja telur, hvørt barn telur.

    Landsverk kann gera sítt, tá tað kemur til infrakervið bygt av asfalt og gróti; aðalráð og stovnar kunnu gera teirra íkast ígjøgnum lógarverkið og átøk, men hornasteinurin hjá einum samfelagið er og verður hetta eina: familjan. Familjan eigur at vera staðið, har lívið byrjar, men kærleikin ongantíð endar.

    Ein kend kvinna, móðir Teresa hevur einaferð sagt soleiðis: « Ynskir tú at viðvirka til frið í heiminum, far so heim og elska tína familju». Tann einstaka familjan, og trivnaðurin í henni hevði sambært henni, ávirkan á alt samfelagið, á allan hemin.

    Tá vit hugsa um familju, so er tað eyðsæð, at ymiskar myndir og minnir koma fram í okkara hugaheimi; minnir um gerandisdagin, har vit skuldu upp og í skúla, og minnir um serligar løtur, frá onkrum hátíðardegi í familjuni, tað veri seg føðingardag, ella annað, sum vit minnast við gleði.

    Hesi jaligu minnir, og tílíkar fjálgar myndir er tíverri ikki nakað, sum øll fáa fram, tá tey hugsa um familjuna; hjá summun koma skøvir, djúpar skøvir í, og er hetta nakað, sum viðvirkar til, at lívið ger ilt, og mann fær arr, sum ikki kunnu viskast burtur.

    Vit vita, at hjá nógvum børnum er trivnaðurin sum heild, eisini í familjuni, ikki so góður. Nógvar ymiskar orsøkir kunnu vera til hetta, eitt nú samanbrestir í familjuni, ella tá ymiskt hendir, sum børnini ikki skilja, men sum tey av órøttum taka sær skylduna av, t.d. tá foreldrini fara hvør til sítt.

    Hvat kunnu vit so gera fyri at styrkja um familjuna, fyri at styrkja um trivnaðin hjá børnunum í familjuni?

    Ein fortreyt fyri góðan trivnað er tann góða relatiónin.

    Eg eri av tí áskoðan, at tann góða relatiónin, sum barnið hevur til sítt nærumhvørvi, og tað samband, sum barnið sær er ímillum tey, ið mynda nærumhvørvið, er altavgerandi.

    Tískil er tað so umráðandi, at sjóneykan, umframt at vera á børnunum, eisini er á foreldrunum, og er hetta jú nakað, sum tit í MEA áhaldandi arbeiða við í tykkara yrki.

    Ein góð relatión er ikki nakað, sum bara kemur; hon skal uppbyggjast og varðveitast. Ein gongd leið at fara her, er at hava eitt gott samskifti. Tað er so sera umráðandi, at samskift verður við barnið á uppbyggjandi og mennandi hátt, og at barnið eisini kann síggja eitt sunt samskifti millum tey, sum mynda nærumhvørvið.

    Eitt samskifti, sum ber brá av at vera erligt og uppbyggjandi, og sum rúmar tí einstaka. Samskifti, har allir partar, foreldur og børn, føla seg væl í. Eitt samskifti, sum gevur barninum kensluna av, at tað  ikki bara er til, men at tað verður sætt, hoyrt og viðurkent í tí støðu, tað er í.

    Líkasum Landsverk byggir infrakervið runt oyggjarnar, er umráðandi, at samskiftiskervið í familjuni riggar og alla tíðina verður dagført og  viðlíkahildið. Tað annars so góða danska orðatakið «Tale er sølv, tavshed er guld», er nevniliga ikki galdandi, tá á stendur í einari familju, tí trupulleikar og avbjóðingar kunnu ikki tigast í hel.

    Samtalan er umráðandi. Samtalan millum foreldrini, samtalan við barnið, samtalan við teir stovnar o.a., har barnið ferðast í.

    Tøknin ger, at eg kann senda tykkum eina heilsan í dag, uttan at vera til staðar. Henda heilsan er tikin upp, áðrenn tit møtast, og um eg ynskti tað, so kundi henda heilsan verið tikin upp fleiri ferðir, og eg kundi broytt hana so ofta eg vildi, áðrenn tit hoyrdu hana.

    Soleiðis er tað ikki í gerandisdegnum, og soleiðis er tað ikki við lívinum. Lívið kann ikki livast umaftur; tað sagda orðið kann ikki takast aftur, og løtan, har mann valdi at tiga, men átti at havt sagt frá, kann ikki livast umaftur. Tað er í løtuni, at lívið gongur fyri seg, og tað er í løtuni vit mugu síggja hvønn annan, síggja barnið og vera við til at stimbra og menna tað.

    Lívið er ikki ein endurtøka, men vit liva tað í nú´inum. Tískil er umráðandi, at vit samtala, at vit hyggja upp frá skíggjanum, frá telefonini, og læra okkum at seta okkum niður við familjuni, saman við børnunum og práta; geva okkum tíð til bara at vera.

    Sum eg byrjaði við at siga, so er trivnaðurin hjá børnunum í familjuni fyrst og fremst uppgávan hjá foreldrunum, men eiga vit sum samfelag at traðka til, har hetta gerst neyðugt.

    Sum landsstýrismaður í Barna- og útbúgvingarmálaráðnum er tað mítt aðalmál, at gera mítt til, at lógarkarmar, harundir eisini átøk og tilboð, alla tíðina eru við til at betra um trivnaðin hjá børnunum, og at stimbra tey á allan hátt. Hetta verður eitt nú gjørt við, at vit bróta upp av nýggjum við at seta á stovn eitt nýtt aðalráð, har barnið er í sentrum, og tað gleðir meg eisini at síggja, at tykkara arbeiði í MEA eisini er raðfest í fíggjarlógini.

    Saman byggja vit land; saman vilja vit virka fyri, at barnið og familjan sum heild fær góðar fortreytir fyri at trívast og mennast.

    Eg ynski tykkum eina góða ráðstevnu og ein góðan dag frameftir.

  • Aðalfundur Føroya Lærarafelags - 29. apríl 2023

    Røða hjá Djóna Nolsøe Joensen, landsstýrismanni -

    Aðalfundur Føroya Lærarafelags 29. apríl 2023

    Góðu lærarar, skúlaleiðarar og nevnd Føroya Lærarafelags.

    Tøkk fyri innbjóðingina, og at eg fái høvi til at bera tykkum eina heilsan á aðalfundi tykkara.

    Tykkara arbeiði hevur ein sera týðandi leiklut í okkara samfelagi. Fólkaskúlin er grundarlagið undir útbúgvingarverkinum, og tað er í fólkaskúlanum, at útbúgvingarligu lunnarnir verða lagdir undir framtíðini hjá okkara komandi ættarliði. Fólkaskúlin er eisini øðrvísi enn aðrir útbúgvingarstovnar, tí her snýr tað seg um at menna barnið og tann unga, frá tí tey eru seks til sjey ára gomul og næstu 10 árini. Umleið helvtin av næmingunum heldur fram í tíggjunda flokki og ein slakur triðingur gongur í forskúla.

    Fólkaskúlin hevur eina alstóra og fjølbroytta uppgávu, tí talan er umframt um fakligu læringina at búgva næmingarnar til lívið, har teir skulu ogna sær førleikar til sjálvstøðugt og í felagsskapinum at taka støðu til lívsáskoðanir, siðafrøði og fólkaræði og geva teimum áræði og førleikar at megna avbjóðingar, at samstarva og luttaka í einum sosialum felagsskapi.

    Tað eru høg mál, sum eru karmur um tykkara arbeiði, og sum ásett eru í fólkaskúlalógini, at skúlin skal skapa umstøður fyri uppliving, virkishugi og djúphugsan, so at næmingarnir kunnu menna sína  sannkenning, sítt hugflog og hug til at læra, og at teir kunnu venja síni evni til sjálvstøðuga meting, støðutakan og virkan og búnast í treysti til sín sjálvs og til teir møguleikar, sum eru í felagsskapinum.

    Samstundis er hetta holl barlast, sum næmingurin hevur við sær víðari í lívinum bæði í útbúgving og arbeiði. Skúlin einsamallur megnar ikki hesa uppgávu, og tí er eins umráðandi, at foreldur og vit sum myndugleikar gera okkara til at arbeiði fólkaskúlans eydnast. At veita børnum og ungum bestu uppvakstrarumstøður og menningarmøguleikar er eisini  ein uppgáva, sum vit sum samfelag eiga at skapa karmar fyri, har tað er rúm fyri ymiskleika, og har hond verður tikin um einstaka barnið.

    Vit vita, at skúlarnir hava torførar uppgávur at taka støðu til, og sum fylla nógv í tykkara arbeiði,  m.a. næmingar, ið hava sálarligar avbjóðingar, happing, skúlamøði og mistrivnaður. Hetta eru eisini partar av tykkara virkisøki, og sum nógvar væntanir eru um, at skúlin skal loysa. Her er sera umráðandi, at allir partar gera sítt ítasta,  og at skúlin saman við foreldrum, skúlamyndugleikum og ráðgevandi stovnum, gera fyriskipanir og finna loysnir, so at møguligt er at veita bæði einstøkum næmingum og skúlaflokkum nøktandi hjálp.

    Tað tykist, sum at tørvurin á serligum fyriskipanum í fólkaskúlanum økist, ikki bara hjá okkum, men eisini í hinum Norðurlondunum, bæði talið av næmingum, sum fáa viðgerð fyri ADHD, næmingar sum hava ymsar sálarligar avbjóðingar og næmingar, sum eru nógv burtur frá skúla og ikki megna dagligu undirvísingina

    Eg fari at vísa á tvey dømi, sum ikki beinleiðis eru úr fólkaskúlanum, men sum hava við børn og ung at gera. Fyrra dømi viðger týdningin, ið spæl hevur í barnaárunum og menningina í uppvøkstrinum. Seinna er um  útbúgvingarskipanina, serliga við atliti at krøvunum í fólkaskúlanum,  sum viðmerkjarin ikki heldur eru tíðarhóskandi og lagað til ein part av næmingunum.

    Tað eru nógv, sum hava eina hugsan um, hvussu fólkaskúlin skal vera, men tað eru eisini nógv, sum royna at finna orsøkir, loysnir og skipanir, sum kunnu hjálpa børnum og ungum, sum ikki trívast  ella hava avbjóðingar.

    Fyri einum ári síðani kom bókin, Lek og læring i et nevroperspektiv út í Noregi, har heilagranskarin, Per Brodal og Charlotte Lunde, psykiatari (sálarsjúkralækni) vísa á, hvussu annars góðar samfelagsligar ætlanir kunnu vera orsøk til, at børn ikki í nóg stóran mun fáa ment hugin, forvitnið og strembanina eftir at læra. Teirra grundsjónarmið er, at  børnini verða forðað í hesari menning, tí tað frælsa spælið er so at siga burtur. Bæði í dagstovnum, skúlum og frítíðarlívi, eru tað tey vaksnu, sum skipa spælið hjá børnunum, so tað frælsa spælið, sum er ein so grundleggjandi liður í teirra menningartilgongd, verður tikið frá teimum. Tað er í tí frælsa spælinum, at børnini menna mótstøðuføri, tey fáa mangan snuddin, læra og finna loysnir, og í spælinum saman við øðrum børnum, menna tey samstarv umframt, at frælsa spælið hevur ávirkan á  hugflog og áræði at finna uppá, sum er ein vantandi førleiki hjá nógvum børnum. Vit hoyra børn siga, at tey keða seg, vita ikki, hvat tey skulu gera, um ikki onkur vaksin er, sum leggur teimum lag á, ella tey fara til okkurt barnatiltak.

    Per og Charlotte siga m.a. í einari samrøðu í TV2 í Noregi.

    Børn spæla ikki bara til stuttleika, sigur Charlotta yvirlækni í psykiatri. Tað er týdningarmesta lærutíðin hjá einum barni. Taka vit spælið frá teimum, so endar tað galið. Hon sigur, at hon er stúrin um at síggja, hvussu nógv barnaárini eru broytt seinastu árini. Foreldur koyra síni børn til alt, sum tey skulu gera, til fótbólt, dans, ríðing og onnur ítriv. Tíðin, sum barnið hevur til sjálvstøðugt spæl, er um at hvørva. At triðja hvørt barn fær staðfest eina sálarliga avbjóðing, tað er ikki í lagi.  Hon vísir eisini á, at tað eru bæði gransking og skjalatilfar, sum vísa, at barnaárini eru broytt seinastu 10 - 15 árini. Børnini spæla minni úti, tey sita meira still og eru á talgildum pallum fleiri tímar um dagin, og hetta ávirkar teirra menning, og fleiri og fleiri børn fáa staðfest sálarligar avbjóðingar.

    Heilagranskarin Per Brodal er samdur, at tað er ein stórur missur, at frælsa spælið verður tikið frá børnunum og vísir staðiliga  á, at frælsa spælið er av ómetaligum stórum týdningi fyri at menna evnini hjá børnum at  vera saman við øðrum menniskjum, har tey læra empati gjøgnum spæl. Tey fyrstu barnaárini hava avgerandi týdning fyri, hvussu heilin mennist, og hvussu menniskja lyndið verður myndað sinnisliga. Í  barnaárunum verða  skaptar óteljandi mongdir av bindingum millum nervakyknir, meðan barnið stendur í vøkstri.

    Hann heldur eins og Charlotta,  at tað er eingin ivi um, at vantandi møguleikar fyri frælsum spæli kunnu føra til sálarligt órógv, tí at fyrstu barnaárini er spælið tann besti mátin hjá barninum at trívast. Tíbetur eru vit gjørd soleiðis, at spælið er ein drívmegi hjá barninum á sama hátt sum, at vit eta, tá ið vit eru svong.

    Í vikuni hevði Jørgen Ravnsbæk Andersen, sum er stjóri fyri FGU í Norður Sælandi eina grein í blaðnum Altinget, har hann er rættiliga atfinningarsamur mótvegis útbúgvingarverkinum. FGU er fyrireikandi grundútbúgving, sum er fyri ung undir 25 ár, sum ikki hava ella eru í holt við eina ungdómsútbúgving, og sum ikki hava arbeiði. Hesi ungu eru ikki komin víðari eftir fólkaskúlan.

    Í greinini vísir hann á, at vit eiga at tora at endurhugsa útbúgvingarverkið frá grundini av. Bæði samfelagið, næmingarnir og ungdómurin eru broytt seinastu tíggju ára skeiðini, men vit kunnu spyrja okkum sjálvi, um útbúgvingarverkið hevur fylt við, og um útbúgvingarverkið er lagað til tey ungu, ella tað í veruleikanum eru tey ungu, sum skulu passa inn í útbúgvingarverkið. Vit eru røsk at seta teimum ungu krøv. Í fólkaskúlanum hava næmingarnir upp til 51 royndir í níggju ár, námsætlanir eru heilt niður til vøggustovualdur og stórar uppgávur verða settar teimum ungu longu tíðliga í skúlaárunum. Harumframt skulu næmingarnir longu í tannáringaárunum velja lívsleið. Men so setur hann spurningin, hvat hendir við teimum, sum ikki passa inn í hesar karmar.

    Hann sigur m.a.: Nógv ung undir 25 ár hava hvørki arbeiði ella eru í holt við eina útbúgving. Tað eru fleiri orsøkir til hetta, sosialar, fakligar og persónligar. Vit skulu hava væntanir til okkara ungu, men vit skulu eisini spyrja okkum sjálvi, um vit við høgum krøvum og fleiri royndum eru í holt við at leggja sovorðið trýst á tey ungu,  at tey føla, at tey ikki røkka til ella megna avbjóðingarnar.

    Vit kundu til dømis givið teimum møguleika at roynt ymsar útbúgvingar og arbeiði. Latið tey sloppið undan at skula velja leið langt fram í tíðina í einum tíðarskeiði í teirra lívi, har tey júst hava slept barnaárunum. Hvussu skulu tey kunnu  vita, hvat tey fara at gera restina av lívinum, tá ið vit vaksnu ikki vita, hvussu okkara lív sær út um fimm til tíggju ár?

    Útbúgving er ikki bara vitan og førleikar. Útbúgving snýr seg í eins stóran mun um at menna børn og tey ungu til virknar borgarar, at stíla fram ímóti, at okkara ungu í uppvøkstri og útbúgving ogna sær førleikar til lívsins mongu uppgávur.

    Hesi dømi eru úr Noregi og Danmark, men tey eru tó ikki so fremmand fyri okkum, hvørki skipanin ella tíðin hjá børnum til tað frælsa spælið og ung, sum onkursvegna ikki passa inn í verandi karmar í fólkaskúlanum, og tí ofta mugu hava serligar fyriskipanir. Nógva virksemi hjá okkum ger eisini, at føroyski undgdómurin hevur havt góðar umstøður at fingið arbeiði.

    Flestu foreldur eru á arbeiðsmarknaðinum, og tí hava vit sum samfelag skipað okkum soleiðis, at børnini eru í tryggum hondum á dagstovni, í skúla og frítíðarskúla. Í dagstovni og frítíðarskúla hevur spæl ein størri leiklut enn í fólkaskúlanum, og eisini ein partur av tí frælsa spælinum, men tað skulu altíð ávíst tal av vaksnum verða um børnini. Hetta eru stovnstreytirnar og tryggleikin.

    Vit eiga tó á ongan hátt at undirmeta týdningin, ið tað frælsa spælið hevur fyri menningina hjá børnunum, og eiga tí at lata tey sleppa framat við hugskotum og fyriskipan, alt tað ber til m.a. í fríkorterum og at leggja dent á spæl í forskúla og byrjanarundirvísingini. Alt undir skipaðum viðurskiftum, tí at skúlin hevur ansingarskyldu allan skúladagin. Hetta er eisini eitt evni, sum myndugleikar eiga at hava við í sínum fyriskipanum, sum eigur at vera partur í námsætlanum og viðgjørt saman við foreldrum og skúlastýri. Vit kenna eisini hesar støður, at børn eru nógv á talgildum pallum. Hetta er ein avbjóðing, og her er skúlin eitt frístað, har skermnýtsla ikki er undirhald, men tá ið talgildir miðlar verða nýttir, so er tað sum liður í læringini, har tað er viðkomandi.

    Tað er altíð gott at fáa íblástur frá øðrum, men samstundis umráðandi, at tær broytingar, vit gera í fólkaskúlanum, taka støði í okkara egnu viðurskiftum. At fólkaskúlin skal broytast frá grundinini av, eri eg ikki so sannførdur um, men at tillagingar eiga at verða gjørdar í fólkaskúlaskipanini. Hetta er eisini tað, sum landsstýrið hevur sett sær fyri, sum umrøtt er í samgonguskjalinum, m.a. at raðfesta flokslæraraleiklutin og styrkja tvílæraraskipanina í grunddeild, stytta skúladagin, endurskoða lærugreinabýtið og lækka talið av næmingum í hvørjum flokki. Hetta eru umfatandi mál, sum arbeitt fer at verða við í næstum.

    Vit vita, at tað eru næmingar, sum hava avbjóðingar av ymsum slagi bæði fakligar og sálarligar, fleiri fáa staðfest ADHD og menningarórógv, at tað eru næmingar, sum ikki megna dagligu skúlagongdina, og at trivnaðurin er ymiskur. Tað er tí alt, ið bendir á, at átøk mugu gerast. Eg havi sett sjøtil á at menna flokslæraraarbeiðið, har játtanin hækkar frá 1. august, og sum skuldi verið ein byrjan til at bøtt um hetta týdningarmikla øki í skúlunum. Eisini havi eg virkað fyri, at játtanin til Bókadeildina hjá Føroya Lærarafelag er hækkað munandi, so at støðið kann haldast og møguleikar verða fyri talgildum tilfari. Tað er sera umráðandi, at okkara børn og ungu hava viðkomandi, kveikjandi og aldurssvarandi bókmentir, so lesiáhugin verður mentur. Vit vita frá lesivanakanningini, at her er støðan ikki nøktandi.

    Ein arbeiðsbólkur hevur gjørt uppskot til broytingar í fólkaskúlalógini. Tilmælið fer nú til prentingar og verður eftir ætlan handað mær um eina góða viku. Tað verður spennandi at síggja, hvat arbeiðsbólkurin er komin til, og hvørji tilmælini eru. Umboð fyri bæði lærarafelagið og skúlaleiðarafelagið hava verið partar av hesum arbeiði, so eg vænti, at tit hava fingið sagt tykkara hugsan og borið fram tykkara sjónarmið. Eg skal so gera alt tað, eg kann at fáa neyðugar ábøtur settar í verk, tí einki er so umráðandi sum, at okkara børn og ungdómur trívast og hava bestu undirvísingar- og menningarmøguleikar.

    Í februar fekk eg handað eitt álit um trivnað í fólkaskúlanum, við átøkum, sum skulu økja um sannlíkindini fyri, at børn við sálarligum og sosialum avbjóðingum trívast, mennast og læra, og í vár er eisini gjørd ein trivnaðarkanning, sum fer at verða løgd fram í næstum. Eg fari eisini at raðfesta hesi øki og seta arbeiði í verk sum grundarlag undir  trivnaðararbeiðinum í skúlunum.

    Vit eru eisini í holt við at endurskoða námsætlanirnar. Tað er Nám, sum skipar arbeiðið, og fara tær fyrstu námsætlanirnar at verða settar í verk komandi skúlaár. Námsætlanir eru ein týðandi liður í tykkara arbeiði bæði tengt at undirvísingartilgongdini og fakliga læringini, har tann búnandi, trivnaðarliga og persónliga menningin hjá næminginnum eigur at vera ein sameindur partur. Tað er so umráðandi, at námsætlanirnar innihaldsliga fata um fjølbroytt og neyðug faklig evni, men eisini  tryggja, at næmingarnir fáa umstøður at hugsavna seg og fara í dýpdina við evnum, og at teir læra at nýta fleiri arbeiðshættir.

    Vit tosa alt ov lítið um tær góðu upplivingarnar, sum eru í skúlunum, næmingar sum trívast og gera framstig, sum leggja fram áhugaverd avrik í verkætlanum og evnisarbeiðum, um seturskúlar og trivnaðarátøk. Vit eiga at leggja størri dent á at lýsa og greiða frá tí stóra og fjølbroytta arbeiði, sum dagliga fer fram á tykkara arbeiðsplássum. Tit kundu til dømis bjóða landsstýrimanninum á vitjan, tá ið serlig tiltøk eru og eisini greiða frá í miðlunum. Har ger tó Barnaløtan í Kringvarpinum eitt gott arbeiði við í jøvnum millumbili at vitja skúlar og eisini eru forvitnisligar frásagnir í  Píka 7 og Strok, sum øll børn og ung nú hava atgongd til.

    Eitt tað týdningarmesta í tykkara arbeiði og í øllum arbeiði við børnum og ungum er, at tey uppliva kensluna av at eydnast, og at tey trívast. Hetta hevur stóra ávirkan á teirra sjálvsvirði og menning og røkkur inn í vaksnamannalívið. Fólkaskúlin eigur at leggja dent á eitt trygt og mennandi læruumhvørvi við fjølbroyttum virksemi, har handaligu og listarligu lærugreinirnar eiga at hava ein størri leiklut.

    Fólkaskúlin er tykkara arbeiðspláss, og tí er eins avgerandi, at lærarar og leiðsla hava góðar umstøður, so tit virkisfús og við áræði kunnu verða námsfrøðiligi og fakligi kveikjarin, mennarin og vegleiðarin hjá okkara unga ættarliði. Landsstýrið hevur tí eisini sett sær fyri í samgonguskjalinum, at reglulig eftirútbúgving verður skipað fyri starvsbólkar skúlans, at endurskoða lærara- og leiðslutíð, og at skúlarnir fáa størri frælsi at skipa skúladagin, umframt tær ábøtur, sum skulu gerast í floksstødd, tvílæraraskipan og at menna flokslæraraarbeiðið.

    Eg ynski tykkum ein góðan aðalfund og blíðan byr í arbeiði tykkara við vón um eitt mennandi samstarv partanna millum. Takk fyri.